Tốc độ màn trập là khoảng thời gian cảm biến (hay phim) nhận ánh sáng cho một tấm ảnh, ghi bằng phân số giây như 1/1000 hoặc 1/30. Màn trập càng nhanh thì chuyển động càng bị "đóng băng"; càng chậm thì vật chuyển động càng nhoè thành vệt. Với phần lớn cảnh người đi lại, 1/250 giây đã đủ nét; cánh chim đang vỗ thì cần 1/2000 hoặc nhanh hơn.
Màn trập là gì và nó mở bao lâu
Trong máy ảnh có một "cánh cửa" che cảm biến. Khi bấm máy, cửa mở trong một khoảng thời gian rồi đóng lại. Khoảng thời gian đó là tốc độ màn trập. Máy ảnh rời thường có màn trập cơ khí gồm hai tấm màn chạy ngay trước cảm biến; điện thoại thì hầu như không có màn trập cơ, cảm biến tự "bật tắt" bằng điện tử.
Thang tốc độ trên máy ảnh đi theo từng nấc gấp đôi: 1/1000, 1/500, 1/250, 1/125, 1/60, 1/30, 1/15, 1/8, 1/4, 1/2, 1 giây. Mỗi nấc chậm hơn cho ánh sáng vào gấp đôi. Thợ ảnh gọi mỗi bước gấp đôi này là một "khẩu" (stop). Ngày nay máy còn có nấc lẻ một phần ba khẩu ở giữa.
Đóng băng chuyển động: bao nhiêu là đủ
Một vật bị nhoè khi trong lúc màn trập mở nó kịp di chuyển một quãng đủ lớn so với chi tiết ảnh. Vì thế tốc độ cần dùng phụ thuộc vào ba thứ: vật chạy nhanh cỡ nào, nó lớn cỡ nào trong khung, và nó chạy ngang hay chạy về phía máy (chạy ngang khung dễ nhoè nhất). Bảng dưới là điểm khởi đầu hay dùng, không phải luật cứng:
| Cảnh | Tốc độ gợi ý để nét | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người đứng yên, chân dung | 1/125 – 1/250 | Chủ yếu để tránh rung tay |
| Người đi bộ, trẻ nhỏ chơi | 1/250 – 1/500 | Tay chân vung nhanh hơn thân |
| Người chạy, đạp xe ngang khung | 1/500 – 1/1000 | Càng gần máy càng cần nhanh |
| Bóng đang bay, cú vung vợt | 1/1000 – 1/2000 | Đầu vợt vẫn có thể hơi nhoè |
| Chim đang vỗ cánh | 1/2000 trở lên | Chim nhỏ vỗ cánh rất nhanh |
| Giọt nước bắn tung | 1/4000 hoặc dùng đèn flash | Đèn flash cho thời gian chiếu sáng cực ngắn |
Một điều ít người để ý: đỉnh của chuyển động là lúc dễ đóng băng nhất. Người nhảy lên tới điểm cao nhất thì gần như đứng yên trong một thoáng trước khi rơi xuống. Bắt đúng thoáng đó, tốc độ không cần quá cao mà ảnh vẫn nét.
Làm nhoè có chủ ý
Nhoè không phải lúc nào cũng là lỗi. Nhiều tấm ảnh đẹp nhất chính là nhoè có tính toán:
- Nước mượt như lụa: thác, suối, sóng chụp ở 1/2 giây đến vài giây, máy đặt chân máy. Nước chảy thành dải mịn, đá đứng yên nét.
- Vệt đèn xe ban đêm: phơi 5–30 giây trên cầu vượt hoặc ban công, đèn xe thành những đường sáng. Đứng ở chỗ an toàn, không đứng giữa lòng đường.
- Lia máy (panning): chụp người đạp xe ở khoảng 1/30 – 1/60, xoay máy theo người đó lúc bấm. Người gần như nét, nền phía sau nhoè thành vệt ngang — cảm giác tốc độ rất rõ.
- Đám đông như bóng ma: phơi lâu ở quảng trường, người đi qua mờ đi, chỉ còn kiến trúc đứng yên.
Muốn phơi lâu ban ngày mà ảnh không cháy sáng, người ta dùng kính lọc ND (tấm kính xám giảm sáng) gắn trước ống kính.
Rung tay: kẻ phá ảnh thầm lặng
Có khi vật đứng yên mà ảnh vẫn mờ. Thủ phạm là tay người cầm máy. Quy tắc truyền miệng lâu đời của thợ ảnh phim: tốc độ an toàn khi cầm tay không chậm hơn 1 chia cho tiêu cự ống kính. Ống 50 mm thì 1/50 giây trở lên, ống 200 mm thì 1/200 trở lên. Ống kính càng tele càng phóng đại cả cái rung.
Quy tắc này chỉ là ước lượng. Cảm biến nhỏ, ảnh độ phân giải cao, người mệt hay trời lạnh đều làm ngưỡng thay đổi. Các hệ chống rung trong ống kính, trong thân máy hay trong điện thoại cho phép chậm hơn vài nấc. Nhưng chống rung chỉ chống được tay rung; người chạy ngang thì vẫn nhoè.
Mẹo giữ máy chắc: kẹp khuỷu tay sát người, thở ra nhẹ rồi bấm, tựa vai vào tường hoặc cột, hoặc dùng hẹn giờ 2 giây khi máy đặt trên bàn.
Đánh đổi với ánh sáng: tam giác phơi sáng
Màn trập nhanh thì ít ánh sáng vào. Để bù, phải mở khẩu độ lớn hơn (con số f nhỏ hơn) hoặc tăng ISO. Ba thứ này buộc vào nhau:
- Tăng tốc độ một nấc → ảnh tối đi một nấc.
- Bù bằng khẩu: mở lớn hơn một nấc → vùng nét mỏng đi.
- Bù bằng ISO: gấp đôi ISO → ảnh nhiễu hạt hơn.
Đây là lý do chụp trong nhà buổi tối khó đóng băng chuyển động: ánh sáng ít nên máy tự chọn tốc độ chậm, trẻ con chạy thành vệt mờ. Mở thêm đèn, ra gần cửa sổ, hoặc chấp nhận ISO cao là ba lối thoát.
Màn trập điện tử và hiệu ứng "méo hình"
Cảm biến điện thoại và nhiều máy không gương đọc dữ liệu từng hàng một từ trên xuống. Việc đọc này mất một khoảng thời gian, dù rất ngắn. Nếu vật chạy rất nhanh trong lúc đó, mỗi hàng ghi nó ở một vị trí hơi khác. Kết quả: cánh quạt cong vẹo như lưỡi liềm, cây cột thẳng nghiêng đi khi lia máy, ảnh có sọc dưới đèn huỳnh quang. Hiện tượng này gọi là rolling shutter (màn trập cuộn).
Màn trập điện tử cho tốc độ rất cao và im lặng hoàn toàn, nên được ưa dùng ở đám cưới, hội nghị. Nhưng với vật quay nhanh hay đèn nhấp nháy, màn trập cơ khí hoặc các cảm biến đọc nhanh đời mới cho kết quả ổn hơn.
Thí nghiệm tại nhà: chiếc quạt điện
Bài thử nhỏ để thấy tận mắt tác dụng của tốc độ màn trập, làm được với điện thoại có chế độ chụp chuyên nghiệp (Pro/Manual) hoặc máy ảnh:
- Bật quạt bàn ở số thấp, đặt chỗ đủ sáng, tốt nhất gần cửa sổ ban ngày.
- Đặt máy cố định trên bàn, lấy nét vào cánh quạt.
- Chụp lần lượt ở 1/30, 1/125, 1/500, 1/2000 (máy tự tăng ISO cho đủ sáng).
- So bốn tấm. Ở 1/30 cánh quạt thành cái đĩa mờ; ở 1/2000 có thể thấy rõ từng cánh.
- Bật số cao hơn rồi lặp lại: tìm tốc độ thấp nhất mà cánh vẫn nét.
Nếu ở tốc độ cao mà cánh quạt bị cong lạ, đó chính là màn trập cuộn vừa nói ở trên. Không cần sách, bạn đã tự thấy giới hạn của chiếc điện thoại mình.
Câu hỏi thường gặp
Tốc độ màn trập là gì?
Tốc độ màn trập là khoảng thời gian cảm biến hoặc phim nhận ánh sáng khi chụp một tấm ảnh, ghi bằng phân số giây như 1/500. Màn trập nhanh đóng băng chuyển động nhưng cần nhiều ánh sáng hơn; màn trập chậm cho nhiều sáng nhưng dễ nhoè.
Tốc độ bao nhiêu để chụp người chạy không bị nhoè?
Thường cần khoảng 1/500 đến 1/1000 giây khi người chạy ngang khung hình. Nếu người chạy về phía máy hoặc ở xa, có thể chậm hơn một chút. Luôn kiểm tra lại bằng cách phóng to ảnh vừa chụp.
Vì sao ảnh chụp trong nhà buổi tối hay bị mờ?
Trong nhà buổi tối ít ánh sáng, máy tự chọn tốc độ màn trập chậm để đủ sáng, nên rung tay và chuyển động đều thành nhoè. Bật thêm đèn, tăng ISO hoặc tựa máy vào vật cố định sẽ giúp ảnh nét hơn.
Quy tắc 1 chia tiêu cự là gì?
Đó là quy tắc ước lượng tốc độ an toàn khi cầm máy bằng tay: không chậm hơn 1 chia cho tiêu cự ống kính, ví dụ ống 100 mm thì từ 1/100 giây trở lên. Chống rung giúp chậm hơn được vài nấc, nhưng không cứu được vật đang chuyển động.
Màn trập điện tử có nhược điểm gì?
Màn trập điện tử đọc cảm biến từng hàng nên vật chuyển động rất nhanh có thể bị méo, gọi là hiệu ứng rolling shutter. Nó cũng có thể tạo sọc dưới đèn nhấp nháy. Bù lại nó im lặng và đạt tốc độ rất cao.
