Ở Việt Nam, mì gói đi từ chỗ là món để dành, món biếu, thành thứ gần như nhà nào cũng có trong tủ bếp. Người Việt gọi nó bằng đủ tên: mì gói, mì tôm, mì ăn liền; ăn sống bẻ vụn, úp, nấu, xào, trộn, nhúng lẩu. Theo số liệu hằng năm của Hiệp hội Mì ăn liền Thế giới (WINA), Việt Nam luôn nằm trong nhóm nước tiêu thụ mì ăn liền nhiều nhất thế giới, đặc biệt khi tính theo đầu người.
Vì sao gọi là "mì tôm"
Ở miền Bắc, nhiều người gọi mọi loại mì gói là "mì tôm", dù gói mì có thể vị bò, vị gà hay chay. Cách gọi này được giải thích phổ biến nhất là do những gói mì quen thuộc đầu tiên với nhiều gia đình có vị tôm, rồi tên vị dần thành tên chung cho cả loại hàng. Đây là hiện tượng ngôn ngữ quen thuộc: một chi tiết nổi bật trở thành tên gọi cho cả nhóm, giống cách nhiều nơi gọi mọi loại bột giặt là "xà bông".
Miền Nam thì quen nói "mì gói". Cả hai cách gọi giờ đều được hiểu khắp nơi, và "mì ăn liền" vẫn là cách gọi chính thức trên bao bì, sách báo.
Từ món để dành đến món thường ngày
Những người lớn tuổi ở nhiều vùng còn nhớ thời hàng hoá khan hiếm, gói mì là thứ quý: để dành cho lúc ốm, cho con đi thi, đem biếu, hoặc chia nhau mỗi người một ít. Trẻ con thời ấy hay có ký ức về việc bẻ vụn vắt mì, rắc gói gia vị vào, lắc đều rồi ăn sống như ăn bim bim.
Khi kinh tế mở cửa và sản xuất trong nước phát triển, mì gói trở nên rẻ và có mặt khắp nơi: tiệm tạp hoá đầu ngõ, căng tin trường học, quán nước, ký túc xá. Từ thứ để dành, nó thành bữa ăn nhanh của sinh viên, người làm ca, công nhân, người đi đường xa, và thành "món chữa cháy" khi tủ lạnh trống.
Chi tiết lịch sử từng nhà máy, từng nhãn hàng ở Việt Nam là phần cần tra cứu từ nguồn của chính các doanh nghiệp hay tài liệu ngành; bài này chỉ bàn về món ăn trong đời sống.
Những cách ăn mì rất Việt
Người Việt không chỉ chế nước sôi. Mì gói được "Việt hoá" theo đủ kiểu:
| Cách ăn | Ở đâu thường gặp | Điểm đặc biệt |
|---|---|---|
| Mì úp, mì nấu thêm trứng | Mọi nhà | Bữa nhanh nhất, thêm trứng và rau là đủ một bữa nhẹ |
| Mì xào bò, mì xào rau | Quán cơm bình dân, bếp nhà | Chần sợi mì rồi xào cùng thịt, rau như mì xào thường |
| Mì trộn | Quán vặt, hàng rong | Trộn với sốt, rau thơm, đồ chua, đậu phộng |
| Nhúng lẩu | Quán lẩu, nhà hàng | Gói mì là phần "kết" của nồi lẩu |
| Mì cay theo cấp độ | Quán ăn vặt cho người trẻ | Chọn độ cay tăng dần |
| Ăn sống bẻ vụn | Trẻ con, học sinh | Rắc gia vị, lắc túi, ăn như đồ ăn vặt |
Quán mì ở góc phố nhiều nơi còn có món "mì trứng xúc xích", "mì thập cẩm", "mì sốt vang". Mì gói đã thành một nguyên liệu, không chỉ là món ăn liền.
Mì gói trong những lúc khó khăn
Mỗi khi miền Trung có bão lũ, hình ảnh những thùng mì gói chất trên xe cứu trợ là quen thuộc. Lý do rất thực tế: mì nhẹ, rẻ, để lâu, không cần tủ lạnh, và trong tình huống không có bếp vẫn có thể ăn sống được. Người làm công tác cứu trợ cũng thường khuyên gửi kèm nước uống sạch, sữa, đồ ăn cho trẻ nhỏ và người già, vì không ai sống mãi bằng mì gói được.
Với sinh viên xa nhà, những tuần cuối tháng "ăn mì trừ cơm" đã thành câu đùa quen thuộc. Với người làm ca đêm, gói mì nóng lúc nửa đêm là thứ dễ nhất để có.
Mì gói và đời sống: vài chuyện thú vị
- Đo kinh tế bằng mì: giới kinh tế học nhiều nước quan sát lượng bán mì gói như một tín hiệu: khi kinh tế khó khăn, nhiều người chuyển sang đồ ăn rẻ hơn. Đây là cách nói vui có cơ sở quan sát, không phải chỉ số chính thức.
- Mì là đơn vị trao đổi: trong ký túc xá, "một gói mì" có khi là đơn vị cho những món nợ nhỏ.
- Mì đi theo người xa quê: người Việt ở nước ngoài thường tìm mua mì gói vị Việt, như một cách giữ lại hương vị quen.
Gói mì Việt có gì khác
Đặt cạnh mì của các nước khác, gói mì bán ở Việt Nam có vài nét dễ nhận ra. Sợi thường mảnh, chín nhanh, hợp với kiểu úp trong bát. Hương vị đi theo khẩu vị trong nước: chua cay, tôm chua cay, bò hầm, sa tế, có gói dầu màu đỏ và hành phi. Nhiều loại có gói rau, hành sấy riêng. Mì chay cũng phổ biến, hợp với những ngày rằm, mùng một.
Cỡ gói cũng đa dạng: gói nhỏ cho bữa phụ, gói lớn cho người làm việc nặng, ly và tô cho người không có bát. Sự đa dạng ấy phản ánh việc mì gói đã len vào gần như mọi kiểu bữa ăn của người Việt, từ bữa sáng vội tới bữa khuya.
Mẹo nhỏ khi nấu mì gói
Không cần công thức dài, vài mẹo nhỏ đủ làm bát mì ngon và hợp lý hơn:
- Đun nước sôi hẳn rồi mới chế. Nước chưa sôi làm sợi chín không đều, bở bên ngoài, cứng bên trong.
- Thêm rau ngay khi tắt bếp: rau cải, giá, hành lá chín tới nhờ nhiệt của nước, giữ được độ giòn và màu xanh.
- Không cần dùng hết gói gia vị: nếm trước khi cho phần còn lại; nhiều người thấy nửa gói đã vừa.
- Đừng để mì nở quá lâu: sợi hút hết nước, bết và nhão.
- Trứng cho trẻ nhỏ nên nấu chín kỹ thay vì đập vào bát chế nước sôi.
Chuyện ăn mì gói thế nào cho đủ chất và mì gói có hại hay không được bàn kỹ ở hai bài riêng trong cùng danh mục.
Góc nhìn hôm nay
Mì gói là một phần của ký ức chung: gói mì ăn sống thời đi học, bát mì nửa đêm ôn thi, thùng mì trong chuyến xe cứu trợ. Nó rẻ, nhanh, quen, và vì thế dễ bị coi nhẹ hoặc bị đồn thổi. Cách nhìn hợp lý nhất là coi nó như một món ăn tiện lợi: tốt khi cần nhanh, cần thêm rau và đạm để thành bữa, và không nên thay hẳn cơm canh hằng ngày.
Một việc nhỏ đáng làm: hỏi ông bà, cha mẹ về gói mì đầu tiên họ được ăn, ở đâu, khi nào. Những câu chuyện ấy là một mảnh lịch sử đời sống mà sách vở ít ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người miền Bắc gọi mì gói là mì tôm?
Cách giải thích phổ biến là những gói mì quen thuộc đầu tiên với nhiều gia đình có vị tôm, nên tên vị dần thành tên chung. Giờ "mì tôm" được dùng cho mọi loại mì gói, kể cả vị bò, vị gà.
Người Việt ăn mì gói nhiều cỡ nào?
Theo số liệu hằng năm của Hiệp hội Mì ăn liền Thế giới (WINA), Việt Nam luôn thuộc nhóm nước tiêu thụ mì ăn liền nhiều nhất thế giới, nhất là khi tính theo đầu người. Con số cụ thể từng năm có thể tra trên trang của hiệp hội.
Ăn mì gói sống có sao không?
Sợi mì gói đã được hấp chín trước khi chiên hoặc sấy, nên ăn sống không phải ăn đồ chưa chín. Tuy vậy, ăn khô với cả gói gia vị rất mặn và dễ khát, không nên coi là món ăn vặt thường xuyên, nhất là với trẻ nhỏ.
Vì sao mì gói hay được gửi đi cứu trợ?
Mì gói nhẹ, rẻ, để được lâu, không cần bảo quản lạnh và có thể ăn khi không có bếp. Người làm cứu trợ thường khuyên gửi kèm nước sạch, sữa và đồ ăn phù hợp cho trẻ nhỏ, người già.
Có cần dùng hết gói gia vị trong mì không?
Không cần. Gói gia vị chứa phần lớn lượng muối của gói mì, nên nêm dần và nếm thử; nhiều người thấy dùng một nửa đã vừa miệng, nhất là khi có thêm rau, trứng, thịt.
