Mì ly ra đời năm 1971: chiếc cốc giữ nhiệt và vắt mì treo giữa cốc

Mì ly ra đời năm 1971 ở Nhật Bản, khi Momofuku Ando tìm cách để người ta ăn mì ăn liền ngay trong vật đựng, không cần bát, không cần bếp. Hai sáng kiến làm nên chiếc ly: cốc xốp giữ nhiệt mà tay cầm không bỏng, và vắt mì được "treo" lơ lửng giữa cốc, vừa giữ cho cốc vững vừa để nước sôi chảy xuống đáy rồi ngấm lên đều. Từ đó, mì ăn liền trở thành món có thể ăn ở bất cứ đâu có nước nóng.

Ý tưởng từ một chuyến đi Mỹ

Theo câu chuyện mà bảo tàng mì ăn liền ở Nhật kể lại, năm 1966 Ando sang Mỹ để tìm cách bán mì gói. Ông thấy những người mua hàng ở đó bẻ vụn vắt mì, bỏ vào cốc giấy, chế nước sôi rồi ăn bằng nĩa, vì họ không quen dùng bát và đũa. Ông nhận ra: muốn mì ăn liền đi khắp thế giới, chính cái bát cũng phải đi kèm gói mì.

Cup Noodles (mì ly) được bán ra ngày 18/9/1971. Lúc đầu nó đắt hơn mì gói nhiều và bán chậm. Nhóm phát triển phải tìm cách đưa nó tới những nơi người ta cần ăn nhanh mà không có bếp: văn phòng, ký túc xá, khu phố đi bộ, máy bán hàng tự động.

Bài toán thứ nhất: chiếc cốc

Một chiếc cốc đựng mì ăn liền phải làm được mấy việc cùng lúc:

• Giữ nhiệt đủ ba phút để mì chín, không nguội quá nhanh.
• Không bỏng tay khi cầm lúc nước bên trong gần sôi.
• Nhẹ, rẻ, chống ẩm để vận chuyển và bày bán lâu.
• Kín để gói mì không bị ẩm hay ám mùi.

Lời giải ban đầu là cốc nhựa xốp (polystyrene giãn nở). Chất liệu này chứa đầy bọt khí nhỏ, mà không khí bị nhốt là chất cách nhiệt rất tốt: nhiệt khó truyền từ nước nóng ra tay. Giấy thường thì truyền nhiệt nhanh hơn, cầm sẽ nóng. Về sau, vì lo ngại môi trường, nhiều nơi chuyển sang cốc giấy nhiều lớp hoặc có lớp cách nhiệt, cùng nguyên lý: kẹp không khí ở giữa.

Hình dáng cũng có lý do

Cốc mì ly cao và thon hơn bát, miệng rộng hơn đáy. Dáng cao giúp cầm bằng một tay, đặt được trong máy bán hàng, xếp chồng gọn. Miệng rộng giúp đũa hay nĩa đưa vào dễ.

Bài toán thứ hai: vắt mì treo lơ lửng

Đây là chi tiết ít người để ý nhưng rất khéo. Vắt mì trong ly không nằm sát đáy, mà được ép thành khối hình nón cụt, phần trên to hơn phần dưới, khớp với lòng cốc ở khoảng giữa. Nhờ vậy:

1. Vắt mì tự làm thanh chống: cốc ít bị bóp méo khi vận chuyển.
2. Có khoảng trống dưới đáy: nước sôi đổ vào chảy xuống trước, rồi dâng lên từ dưới. Mì được ngấm từ mọi phía, chín đều.
3. Không vỡ vụn: khối mì bị kẹp chặt, ít va đập.

Nhưng nhét một khối nón vào cốc trên dây chuyền rất khó: thả mì xuống thì nó hay nghiêng, lật. Theo lời kể của nhóm phát triển, giải pháp là làm ngược lại: đặt vắt mì cố định, úp cái cốc xuống trùm lên nó, rồi lật cả hai lại. Một thay đổi góc nhìn nhỏ giải quyết một vấn đề sản xuất lớn.

Đồ khô sấy lạnh trong ly

Mì ly còn phổ biến các miếng rau, tôm, trứng, thịt sấy khô bày sẵn trên mặt. Nhiều loại được làm bằng sấy lạnh (sấy thăng hoa): đông lạnh thực phẩm rồi đặt trong buồng chân không, để nước đá biến thẳng thành hơi mà không qua thể lỏng. Thực phẩm giữ gần nguyên hình dáng, màu, và khi gặp nước nóng thì nở lại khá nhanh. Đây cũng là kỹ thuật dùng cho cà phê hoà tan dạng hạt cốm và đồ ăn của phi hành gia.

Vì sao là ba phút

Con số "ba phút" trên phần lớn mì ly, mì gói không phải ngẫu nhiên. Nó là kết quả cân đối giữa nhiều thứ: độ dày sợi, độ xốp của vắt mì, lượng nước, và việc nước trong cốc nguội dần. Nước sôi đổ vào cốc ở nhiệt độ phòng sẽ nguội xuống nhanh trong phút đầu, nên sợi mì phải đủ mảnh và đủ xốp để chín trong khoảng thời gian nước còn nóng.

Ba phút cũng là khoảng chờ mà phần lớn người ăn chấp nhận được: đủ ngắn để vẫn gọi là "ăn liền", đủ dài để sợi mì không quá mỏng và nát. Một số loại mì sợi to, mì không chiên ghi bốn hoặc năm phút; có loại sợi mảnh chỉ cần hai phút. Luôn làm theo thời gian in trên bao bì.

Thử nghiệm nhỏ: úp hai ly mì giống nhau, một ly để đúng ba phút, một ly để năm phút. Gắp sợi ở cả hai ly so độ dai. Nếu có nhiệt kế thực phẩm, đo nước sau ba phút, bạn sẽ thấy nước đã nguội đi đáng kể so với lúc vừa đổ.

Mì ly trên màn hình tivi

Một câu chuyện thường được nhắc trong lịch sử mì ly ở Nhật: tháng 2/1972, trong một vụ bắt giữ con tin kéo dài nhiều ngày ở khu nhà nghỉ trên núi mùa đông, truyền hình trực tiếp cho thấy cảnh lực lượng cảnh sát giữa giá lạnh ăn mì ly bốc khói. Theo các tài liệu về lịch sử sản phẩm, hình ảnh ấy giúp nhiều người Nhật lần đầu biết tới món ăn mới và lượng bán tăng mạnh sau đó.

Dùng mì ly cho an toàn

• Không cho cốc xốp vào lò vi sóng trừ khi bao bì ghi rõ dùng được. Nhiệt độ cao cục bộ có thể làm cốc biến dạng, nóng chảy.
• Đổ nước sôi đến vạch có in bên trong cốc. Quá ít thì mì chín không đều; quá nhiều thì nhạt và dễ tràn.
• Đậy nắp đủ thời gian (thường khoảng ba phút, xem hướng dẫn): nắp giữ hơi nóng cho phần mì phía trên.
• Cẩn thận với trẻ nhỏ: cốc cao, đáy nhỏ nên dễ đổ; nước sôi đổ vào người là bỏng nặng. Đặt cốc trên mặt phẳng, xa mép bàn.
• Đọc thông tin trên bao bì về chất liệu cốc và hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất.

Góc nhìn hôm nay

Mì ly là ví dụ đẹp về thiết kế: cái hay không nằm ở công thức mì mà ở cách đóng gói. Một chiếc cốc giữ nhiệt, một khối mì treo giữa cốc, một tấm nắp dán, và món ăn thành ra "mở ra là ăn được". Thử nghiệm nhỏ: lần tới khi ăn mì ly, trước khi đổ nước, lấy đũa nhẹ nhàng ấn xuống vắt mì. Bạn sẽ thấy nó kẹt cứng ở lưng chừng cốc, bên dưới là một khoảng trống. Đó chính là bí mật đã làm nên chiếc ly năm 1971.