Người đỡ giao bóng tennis tốc độ cao chỉ có khoảng nửa giây từ lúc vợt đối phương chạm bóng tới lúc bóng đến chỗ mình, nên họ không thể đợi nhìn rõ đường bóng rồi mới vung vợt. Tay vợt giỏi đọc tung bóng, vai và hông người giao để đoán hướng, bật bước chuẩn bị đúng lúc đối phương đánh, rồi dùng phần nhìn thấy của đường bay chỉ để chỉnh lần cuối.
Nửa giây trên sân tennis
Từ vạch cuối sân bên này tới vạch cuối sân bên kia là 23,77 mét. Người giao đứng sau vạch, người đỡ đứng gần vạch hoặc lùi xa hơn, nên quãng bóng bay thực tế thường từ 24 đến 28 mét tuỳ vị trí đứng. Giao bóng mạnh ở cấp chuyên nghiệp nam thường quanh 190–220 km/h lúc rời vợt.
Bóng không giữ nguyên tốc độ ấy. Không khí làm nó chậm lại trên đường đi, và cú nảy trên mặt sân lấy mất thêm một phần đáng kể. Các phép đo bằng camera tốc độ cao cho thấy với cú giao rất mạnh, thời gian từ lúc chạm vợt tới lúc bóng đến tầm đánh của người đỡ chỉ quanh 0,4–0,6 giây, tuỳ mặt sân và chỗ đứng.
Trong khoảng ấy, người đỡ phải làm một chuỗi việc:
- Nhận ra bóng đi về bên thuận tay hay trái tay.
- Xoay vai, bước chân về phía đó.
- Đưa vợt ra sau và vung về trước đúng lúc bóng tới.
Riêng nhịp vung vợt đỡ giao bóng đã gói gọn trong vài phần mười giây. Thời gian phản ứng đơn giản với ánh sáng (khoảng 200–250 mili giây ở người trẻ khoẻ) cộng với ngần ấy chuyển động, thì không còn chỗ để "nhìn xong rồi mới làm".
Bước chuẩn bị: khởi động đúng khoảnh khắc
Nếu xem kỹ, bạn sẽ thấy người đỡ giao bóng nhảy lên một chút rồi tiếp đất bằng hai chân dang rộng, gần như đúng lúc người giao chạm bóng. Động tác ấy gọi là bước chuẩn bị (split step).
Bước chuẩn bị có hai tác dụng. Thứ nhất, cơ chân bị kéo căng khi tiếp đất, giống lò xo nén, giúp bật sang bên nhanh hơn so với đứng im. Thứ hai, nó buộc người đỡ căn thời gian theo người giao: tiếp đất quá sớm thì đứng chết, quá muộn thì đang lơ lửng khi cần lao đi. Huấn luyện viên thường dặn "nhảy khi đối phương đánh", tức là nhịp được mở bằng một tín hiệu dự đoán, không phải bằng việc thấy bóng bay qua lưới.
Đọc trước khi bóng rời vợt
Khoa học thể thao nghiên cứu khả năng này bằng phương pháp cắt hình theo thời gian. Người tham gia xem đoạn phim giao bóng quay từ góc nhìn người đỡ; đoạn phim bị cắt tối ở những thời điểm khác nhau, chẳng hạn trước khi chạm bóng, đúng lúc chạm bóng, sau khi chạm một chút. Rồi họ phải nói bóng đi đâu.
Những thí nghiệm kiểu này, có từ nghiên cứu của Jones và Miles năm 1978 về tennis, cho kết quả lặp đi lặp lại: tay vợt có kinh nghiệm đoán đúng hướng giao bóng trên mức may rủi ngay cả khi phim bị cắt trước lúc vợt chạm bóng. Người mới chơi thì chỉ đoán tốt khi được thấy bóng bay một đoạn.
Những tín hiệu nằm ở đâu
- Quả tung bóng: tung lệch về một phía, về trước hay ra sau làm cho một số kiểu giao dễ hơn kiểu khác.
- Vai và thân: độ xoay vai khi vung lên cho biết bóng sẽ đi ra góc ngoài hay vào giữa.
- Mặt vợt và cổ tay: tín hiệu muộn nhất, chỉ người đỡ rất giỏi mới tận dụng kịp.
Các nghiên cứu theo dõi ánh mắt, ví dụ của Goulet, Bard và Fleury năm 1989, thấy tay vợt giỏi nhìn vùng vai, thân trên rồi tới khu vực vợt và bóng, theo một trình tự hợp lý hơn người mới. Người giao giỏi biết điều này nên cố giữ quả tung và tư thế giống nhau cho mọi hướng giao, để không "nói trước" với đối thủ.
Mắt không theo được bóng tới cuối
Một lời khuyên quen thuộc là "nhìn bóng chạm mặt vợt". Ở tốc độ đỡ giao bóng, mắt người không thể bám theo quả bóng liên tục tới tận vợt; góc quay cần thiết của mắt ở đoạn cuối vượt khả năng theo dõi mượt. Thay vào đó, nhiều tay vợt giỏi có thói quen giữ đầu yên và đưa mắt nhảy tới vùng dự kiến bóng sẽ tới, gần giống điều các nghiên cứu về bóng chày và cricket đã ghi lại.
Nên hiểu lời khuyên "nhìn bóng" theo nghĩa giữ đầu vững, tập trung vào vùng tiếp xúc, chứ không phải cố "thấy" khoảnh khắc chạm vợt.
Đỡ giao bóng khác cú đánh trong pha bóng
| Tình huống | Thời gian có được | Dựa chủ yếu vào |
|---|---|---|
| Đỡ giao bóng mạnh | Rất ngắn, khoảng nửa giây | Đọc người giao, bước chuẩn bị, vung vợt ngắn |
| Đánh qua lại cuối sân | Thường gần 1 giây hoặc hơn | Đọc đường bóng, di chuyển, chọn cú đánh |
| Đánh vô lê trên lưới | Rất ngắn | Tư thế chờ sẵn, chặn bóng hơn là vung |
Đó là lý do khi đỡ giao bóng mạnh, tay vợt chuyên nghiệp thường rút ngắn động tác vợt, gần như "chặn" để lợi dụng tốc độ bóng, thay vì vung dài như trong pha đánh qua lại.
Luyện được không
Khả năng đọc tín hiệu sớm không phải năng khiếu bẩm sinh hoàn toàn. Nghiên cứu của Farrow và Abernethy năm 2002 thử huấn luyện tay vợt trẻ bằng phim giao bóng; một nhóm được hướng dẫn rõ "nhìn vào đâu", một nhóm chỉ xem và đoán, không được giải thích. Cả hai cách đều có ích, và nhóm học ngầm (không được giải thích) có vẻ giữ kỹ năng tốt hơn khi chịu áp lực. Kết quả này còn được tiếp tục kiểm chứng, nhưng gợi ý rằng xem nhiều tình huống thật quan trọng không kém việc học thuộc mẹo.
Điều luyện được rõ nhất ở người chơi phong trào:
- Bật bước chuẩn bị đúng lúc người giao chạm bóng.
- Xoay vai sớm thay vì đợi bóng tới mới quay người.
- Đứng lùi thêm nửa bước khi đối phương giao mạnh, đổi khoảng cách lấy thời gian.
Góc nhìn hôm nay
Thời gian phản ứng thuần tuý ở tay vợt chuyên nghiệp không chênh lệch nhiều so với người khoẻ mạnh bình thường cùng tuổi. Thứ khác biệt là họ bắt đầu sớm hơn nhờ đọc người giao, và họ cắt gọn động tác để không phí mili giây nào. Nếu bạn chơi tennis phong trào, thử quay lại một buổi đỡ giao bóng bằng điện thoại và xem chậm: lúc bạn tiếp đất bước chuẩn bị so với lúc đối phương chạm bóng chênh nhau bao nhiêu. Đó là một bài đo tự làm rất có giá trị.
Muốn đọc thêm, hãy tìm sách Anticipation and Decision Making in Sport (do A. Mark Williams và Robin C. Jackson biên tập), tổng hợp nhiều nghiên cứu về cắt hình theo thời gian và ánh mắt.
Câu hỏi thường gặp
Đỡ giao bóng tennis có bao nhiêu thời gian để phản ứng?
Với cú giao rất mạnh ở cấp chuyên nghiệp, bóng tới tầm đánh của người đỡ trong khoảng 0,4–0,6 giây sau khi rời vợt, tuỳ mặt sân và chỗ đứng. Khoảng thời gian này quá ngắn để vừa nhìn rõ đường bóng vừa thực hiện cú vung đầy đủ.
Split step trong tennis là gì?
Split step, hay bước chuẩn bị, là cú nhảy nhẹ rồi tiếp đất bằng hai chân dang rộng đúng lúc đối phương đánh bóng. Nó giúp cơ chân sẵn sàng bật đi và giúp người chơi căn thời gian theo đối thủ.
Làm sao tay vợt chuyên nghiệp đoán được hướng giao bóng?
Họ đọc quả tung bóng, độ xoay vai, tư thế thân và mặt vợt của người giao. Thí nghiệm cắt hình cho thấy tay vợt giỏi đoán đúng hướng trên mức may rủi ngay cả khi chưa thấy vợt chạm bóng.
Có nhìn được bóng chạm vợt khi đỡ giao bóng không?
Ở tốc độ cao thì mắt không bám theo bóng liên tục được tới tận mặt vợt. Lời khuyên "nhìn bóng" nên hiểu là giữ đầu vững và tập trung vào vùng tiếp xúc, chứ không phải thấy rõ khoảnh khắc chạm.
Người chơi phong trào nên làm gì để đỡ giao bóng tốt hơn?
Bật bước chuẩn bị đúng lúc người giao chạm bóng, xoay vai sớm, rút ngắn động tác vợt và có thể đứng lùi thêm một chút trước người giao mạnh. Quay phim rồi xem chậm giúp bạn biết mình đang trễ ở khâu nào.
