Phản xạ trong bóng bàn và cầu lông: đỡ bóng ở cự ly rất gần

Bóng bàn và cầu lông là hai môn có phản xạ ở cự ly gần khắc nghiệt nhất: trong những pha đánh nhanh, người chơi thường chỉ có vài phần mười giây giữa cú đánh của đối phương và cú đánh của mình. Họ xoay xở bằng cách đứng ở tư thế chờ sẵn, đọc mặt vợt và thân người đối thủ trước khi bóng hay cầu rời đi, và dùng những động tác vợt rất ngắn.

Bàn 2,74 mét và sân 13,4 mét

Bàn bóng bàn dài 2,74 mét. Người chơi đứng sau hai đầu bàn, nên quãng bóng đi trong một pha đánh nhanh chỉ vào khoảng 3–5 mét. Quả bóng nhẹ chưa tới 3 gam, rất dễ bị không khí làm chậm, nhưng ở quãng ngắn như vậy, một cú giật mạnh vẫn tới nơi rất nhanh.

Sân cầu lông dài 13,4 mét. Quả cầu lông có tính chất kỳ lạ: rời vợt với tốc độ rất cao, có thể vài trăm km/h với cú đập mạnh, nhưng chùm lông làm nó giảm tốc dữ dội chỉ sau vài mét. Một cú đập từ cuối sân tới người đỡ vẫn có thể tới nơi trong khoảng nửa giây hoặc ít hơn, tuỳ góc và lực.

Bóng bàn: đọc xoáy trong vài khung hình

Cái khó của bóng bàn không chỉ là nhanh mà là xoáy. Bóng xoáy lên, xoáy xuống, xoáy ngang nảy khỏi mặt bàn và mặt vợt theo những hướng rất khác nhau. Nếu đọc nhầm xoáy, dù đặt vợt đúng chỗ, bóng vẫn bay ra ngoài hoặc rúc lưới.

Người chơi giỏi đọc xoáy chủ yếu từ chuyển động vợt của đối phương: vợt đi từ dưới lên, từ trên xuống hay quét ngang, mặt vợt mở hay đóng, tốc độ cổ tay ở khoảnh khắc chạm bóng. Chuyển động nhanh và ngắn, nên người chơi đỉnh cao thường cố che bớt bằng thân người hoặc làm động tác giả.

Tiếng chạm bóng cũng mang thông tin. Người chơi lâu năm hay kể rằng nghe tiếng là đoán được đối phương "xát" mạnh hay "đập" thẳng. Thời hai mặt vợt dán hai loại mút khác nhau mà cùng màu, có người giậm chân lúc giao bóng để che tiếng chạm; về sau luật buộc hai mặt vợt phải khác màu để đối phương nhìn được mặt nào đang đánh. Các nghiên cứu về vai trò của âm thanh trong bóng bàn có nhưng chưa nhiều; có thể coi đây là kinh nghiệm phổ biến hơn là kết luận khoa học chắc chắn.

Tư thế chờ: đặt cơ thể ở trạng thái "sẵn"

Trong bóng bàn, tư thế chờ là chân rộng hơn vai, gối chùng, trọng tâm hơi đổ về trước, vợt để trước bụng ở vị trí trung lập. Từ đó tay có thể chuyển sang thuận tay hay trái tay với quãng ngắn nhất. Người chơi giỏi gần như luôn trở về tư thế này sau mỗi cú đánh, dù chỉ có một phần nhỏ của giây.

Cầu lông: phản xạ ở lưới và đỡ đập

Trong cầu lông, hai tình huống đòi hỏi phản xạ gắt nhất:

• Đấu lưới ở đôi: hai người đứng sát lưới đẩy cầu qua lại rất nhanh, quả cầu chỉ đi vài mét. Ở đây tay và cổ tay làm gần hết công việc; vợt được giữ cao trước mặt.
• Đỡ cú đập: người đỡ đứng giữa sân, hạ thấp trọng tâm, vợt đưa ra trước. Cú đỡ thường là chặn ngắn chứ không vung, vì không đủ thời gian.

Cú đập và cú bỏ nhỏ trong cầu lông có pha chuẩn bị gần giống nhau: tay vung lên cao, vợt kéo ra sau. Khác biệt chỉ lộ ra ở tốc độ cổ tay và góc mặt vợt trong khoảnh khắc cuối. Người chơi giỏi đọc được cả cánh tay lẫn vợt nên ít bị bất ngờ hơn; người mới thường chỉ nhìn vợt và hay bị lừa bởi cú bỏ nhỏ giả đập.

Bước chân: thứ quyết định nhiều hơn tay

Cầu lông và bóng bàn đều có động tác "nhún chờ", tương tự bước chuẩn bị trong tennis. Người chơi nhún nhẹ đúng lúc đối phương đánh để cơ chân căng sẵn. Nếu bạn xem chậm một pha cầu lông đỉnh cao, bạn sẽ thấy cú nhún diễn ra trước khi cầu rời vợt đối phương, nghĩa là cơ thể đã khởi động trước khi có thông tin chắc chắn.

Nhiều người chơi phong trào nghĩ mình "phản xạ chậm", nhưng thật ra họ khởi động muộn: đứng thẳng chân, chờ thấy cầu bay rồi mới bắt đầu nhún. Riêng việc sửa nhịp nhún đã lấy lại được một phần đáng kể thời gian.

Phản ứng lựa chọn: càng nhiều khả năng càng chậm

Trong phòng thí nghiệm, thời gian phản ứng tăng khi số lựa chọn tăng (định luật Hick–Hyman). Trên bàn bóng bàn, đối phương có thể đánh vào thuận tay, trái tay, vào người, với nhiều loại xoáy. Người chơi giỏi không làm cho mình nhanh hơn ở mọi lựa chọn, mà loại bớt lựa chọn: dựa vào vị trí đứng của đối phương, kiểu bóng mình vừa đánh sang, và thói quen của người đó, họ biết những đường bóng nào gần như không thể xảy ra. Đánh một quả bóng xoáy xuống sâu vào trái tay đối phương là cách "ép" họ chỉ còn ít lựa chọn trả lại.

Thử tại nhà với một quả bóng bàn

Bạn có thể tự đo phản xạ cự ly gần mà không cần bàn:

1. Hai người đứng cách nhau khoảng hai mét, mỗi người cầm một vợt bóng bàn hoặc một cuốn sách bìa cứng.
2. Người A tâng nhẹ bóng sang, người B đỡ lại. Tăng dần độ mạnh.
3. Thử một lượt B đứng thẳng, vợt buông thõng; một lượt B ở tư thế chờ: gối chùng, vợt trước bụng.
4. Đếm số lần đỡ hỏng trong mỗi lượt 20 quả.

Hầu hết mọi người sẽ thấy tư thế chờ giảm số lần hỏng rõ rệt. Đó là phần "phản xạ" luyện được ngay trong một buổi chiều.

Góc nhìn hôm nay

Ở Việt Nam, bóng bàn và cầu lông là hai môn rất nhiều người chơi, từ sân trường tới nhà văn hoá. Chúng là phòng thí nghiệm phản xạ tốt ngay trước cửa nhà: cự ly gần, tốc độ cao, phản hồi tức thì. Nếu muốn cải thiện, ưu tiên ba thứ theo thứ tự: tư thế chờ, nhịp nhún, và đọc vợt đối phương. Tốc độ tay đến sau.