Ấn tượng đầu tiên về một gương mặt hình thành rất nhanh: trong thí nghiệm của Janine Willis và Alexander Todorov năm 2006, chỉ cần nhìn ảnh mặt người lạ trong 100 mili giây, người tham gia đã đưa ra những phán đoán về độ đáng tin, dễ mến, năng lực khá giống với phán đoán khi được nhìn thoải mái. Xem lâu hơn chủ yếu làm họ tự tin hơn, chứ không đổi ý nhiều. Nhưng nhanh không có nghĩa là đúng: những ấn tượng chớp nhoáng này thường không phản ánh tính cách thật của người được nhìn.
Thí nghiệm 100 mili giây
Willis và Todorov, khi đó ở Đại học Princeton, công bố nghiên cứu trên tạp chí Psychological Science năm 2006 với tiêu đề có thể dịch là "Ấn tượng đầu tiên: quyết định sau 100 mili giây nhìn một gương mặt".
Họ cho người tham gia xem ảnh chân dung của những người lạ, mỗi ảnh chỉ hiện trong 100 ms, 500 ms hoặc 1.000 ms. Sau mỗi ảnh, người tham gia trả lời người này có vẻ đáng tin không, có năng lực không, dễ mến không, hung hăng không, hấp dẫn không, và tự chấm mức tự tin vào câu trả lời.
Kết quả được so với phán đoán của một nhóm khác, nhóm này được xem cùng những gương mặt ấy không giới hạn thời gian. Ngay ở 100 ms, phán đoán đã tương quan khá rõ với phán đoán không giới hạn thời gian. Tăng lên 500 ms hay 1.000 ms, mức tương quan tăng không đáng kể, nhưng sự tự tin thì tăng rõ, và các phán đoán trở nên "dứt khoát" hơn.
Trong các đặc điểm được hỏi, độ đáng tin là thứ được phán đoán nhanh và nhất quán nhất. Các nhà nghiên cứu cho rằng điều này hợp lý: trong lịch sử tiến hoá, đánh giá người lạ có thiện ý hay không là câu hỏi sống còn.
Não đọc gì trên gương mặt trong 100 ms
Trong vài phần mười giây, não không kịp phân tích từng nét. Nó dựa vào những đặc điểm tổng thể, nổi bật:
- Nét giống biểu cảm: một gương mặt tự nhiên có khoé miệng hơi cong lên trông "giống đang vui", dễ được đánh giá là thân thiện và đáng tin; đuôi mày hạ xuống trông "giống đang giận", dễ bị đánh giá là khó gần. Các nghiên cứu sau đó của nhóm Todorov cho thấy ấn tượng về độ đáng tin liên quan nhiều tới những nét gợi biểu cảm vui hay giận, dù người trong ảnh không hề đang biểu lộ cảm xúc.
- Nét trẻ con hay trưởng thành: mắt to, mặt tròn thường gợi cảm giác ngây thơ, dễ tin; xương hàm vuông, mày rậm gợi cảm giác mạnh mẽ, quyết đoán.
- Sự quen thuộc: gương mặt giống người ta quen và quý thường được đánh giá tích cực hơn.
- Bối cảnh của bức ảnh: ánh sáng, góc chụp, kiểu tóc, kính, thậm chí độ nét của ảnh cũng làm đổi ấn tượng.
Điểm cuối rất quan trọng. Cùng một người, hai bức ảnh khác nhau có thể tạo ra hai ấn tượng trái ngược. Các nghiên cứu về sau đã cho thấy sự khác biệt giữa các ảnh của cùng một người có thể lớn ngang khác biệt giữa những người khác nhau.
Nhanh nhưng không chính xác
Đây là phần thường bị bỏ qua khi người ta trích dẫn nghiên cứu 100 ms. Thí nghiệm của Willis và Todorov cho thấy ấn tượng hình thành nhanh và nhất quán giữa nhiều người, tức là nhiều người cùng có một ấn tượng giống nhau về một gương mặt. Nó không cho thấy ấn tượng ấy đúng với tính cách thật.
Trong cuốn sách Face Value năm 2017, chính Todorov tổng kết nhiều nghiên cứu và đi tới kết luận rằng khả năng đoán tính cách từ gương mặt tĩnh là rất hạn chế, nhiều khi chỉ nhỉnh hơn đoán mò chút ít. Ông cũng kể lại lịch sử của "thuật xem tướng" ở châu Âu thế kỷ 18–19, vốn từng được coi là khoa học và đã gây ra nhiều định kiến tai hại.
| Điều nghiên cứu cho thấy | Điều nghiên cứu KHÔNG cho thấy |
|---|---|
| Ấn tượng về gương mặt hình thành trong khoảng 100 ms | Ấn tượng ấy đúng với tính cách thật |
| Nhiều người có ấn tượng giống nhau về cùng một gương mặt | Có thể "đọc" được ai tốt, ai xấu qua mặt |
| Xem lâu hơn làm tăng sự tự tin | Xem lâu hơn làm tăng độ chính xác nhiều |
| Ảnh khác nhau của cùng một người tạo ấn tượng khác nhau | Có một "gương mặt đáng tin" cố định cho mỗi người |
Ấn tượng chớp nhoáng có hậu quả thật
Dù không chính xác, ấn tượng từ gương mặt vẫn ảnh hưởng tới những quyết định thật. Một nghiên cứu nổi tiếng của Todorov và cộng sự năm 2005 trên tạp chí Science cho thấy đánh giá chớp nhoáng về "vẻ có năng lực" từ ảnh của các ứng cử viên Quốc hội Mỹ dự đoán được kết quả bầu cử tốt hơn nhiều so với ngẫu nhiên, khoảng 70% các cuộc đua vào Thượng viện được khảo sát. Các nghiên cứu khác ghi nhận ảnh hưởng của gương mặt trong tuyển dụng, trong cách người ta chọn đối tác làm ăn, và cả trong phán quyết.
Biết điều này không nhằm làm ta lo lắng về gương mặt mình, mà để cảnh giác với chính phán đoán của mình về người khác.
Làm sao để không bị ấn tượng đầu tiên dắt mũi
Ấn tượng đầu tiên là phản ứng tự động, khó tắt. Nhưng có thể giảm bớt tác động của nó:
- Gọi tên nó: khi thấy mình "có cảm giác không tin" một người vừa gặp, tự hỏi "mình dựa vào thông tin gì, hay chỉ dựa vào mặt?".
- Chờ thêm thông tin: hành động, lời nói, việc làm qua thời gian nói nhiều hơn gương mặt rất nhiều.
- Dùng tiêu chí rõ ràng khi phải quyết định: trong tuyển dụng, phỏng vấn có cấu trúc, cùng một bộ câu hỏi cho mọi người, giúp giảm ảnh hưởng của vẻ ngoài.
- Nhớ rằng ảnh không phải người: ảnh hồ sơ, ảnh đại diện chỉ là một khoảnh khắc với ánh sáng và góc máy cụ thể.
Góc nhìn hôm nay: một thí nghiệm nhỏ với ảnh của chính bạn
Chọn năm bức ảnh khác nhau của cùng một người bạn thân, chụp ở những hoàn cảnh khác nhau. Cho vài người không quen người đó xem lướt từng ảnh và hỏi: "Người này trông có dễ gần không?". Rất có thể bạn sẽ nhận được những câu trả lời khác nhau cho cùng một người. Đó là bài học sống động nhất về giới hạn của ấn tượng đầu tiên.
Nếu muốn đọc thêm, cuốn Face Value: The Irresistible Influence of First Impressions của Alexander Todorov (Princeton University Press, 2017) là một tổng quan dễ đọc, kể cả lịch sử của thuật xem tướng lẫn những nghiên cứu hiện đại.
Câu hỏi thường gặp
Ấn tượng đầu tiên hình thành trong bao lâu?
Theo thí nghiệm của Willis và Todorov năm 2006, chỉ cần nhìn một gương mặt trong 100 mili giây, người ta đã có ấn tượng về độ đáng tin, dễ mến, năng lực khá giống với khi được nhìn lâu. Xem lâu hơn chủ yếu làm tăng sự tự tin.
Ấn tượng đầu tiên có chính xác không?
Thường là không. Nghiên cứu cho thấy ấn tượng từ gương mặt hình thành nhanh và nhiều người có ấn tượng giống nhau, nhưng khả năng đoán đúng tính cách thật từ ảnh mặt rất hạn chế.
Vì sao nhìn mặt người lạ đã thấy tin hay không tin?
Não dựa vào những nét tổng thể như nét gợi biểu cảm vui hay giận, nét trẻ con hay trưởng thành, sự quen thuộc. Đây là phản ứng tự động, được cho là có nguồn gốc tiến hoá, nhưng không phải thước đo đáng tin về tính cách.
Xem tướng mặt có cơ sở khoa học không?
Các nghiên cứu hiện đại không ủng hộ việc đoán tính cách hay số phận qua tướng mặt. Thuật xem tướng ở châu Âu từng được coi là khoa học vào thế kỷ 18–19 nhưng đã bị bác bỏ và để lại nhiều định kiến tai hại.
Làm sao giảm ảnh hưởng của ấn tượng đầu tiên?
Hãy tự hỏi mình đang dựa vào thông tin gì, chờ thêm hành động và lời nói của người đó, và dùng tiêu chí rõ ràng khi phải ra quyết định. Ảnh chỉ là một khoảnh khắc, không phải con người.
