Giật mình: phản xạ giật mình và vì sao ta nhảy dựng lên

Giật mình là một phản xạ bảo vệ do thân não điều khiển: khi gặp tiếng động to, đột ngột, cơ thể chớp mắt, rụt cổ, co vai, gập tay chỉ trong vài chục mili giây, trước khi ta kịp biết chuyện gì. Phần chớp mắt là nhanh nhất, ở người thường bắt đầu sau khoảng 30–50 ms. Vì đi đường tắt qua thân não chứ không chờ vỏ não, ta nhảy dựng lên trước, rồi mới hiểu là chỉ có cái nồi rơi.

Giật mình gồm những động tác gì

Phản xạ giật mình (startle reflex) có một khuôn mẫu khá cố định, lan từ đầu xuống chân:

1. Chớp mắt: mi mắt nhắm lại, bảo vệ nhãn cầu.
2. Nhăn mặt: các cơ quanh mắt và miệng co lại.
3. Rụt cổ, so vai: đầu kéo về phía trước, vai nhô lên che cổ.
4. Gập khuỷu tay, nắm tay.
5. Gập người, co gối nếu kích thích đủ mạnh.

Nhìn tổng thể, đây là tư thế "thu mình" che những chỗ dễ tổn thương: mắt, cổ, bụng. Tiếng động càng to, đột ngột, sát người thì phản xạ càng lan rộng. Một tiếng động vừa phải có khi chỉ gây chớp mắt mà ta không nhận ra.

Đường đi trong não: ngắn và thấp

Ở động vật có vú, đường dẫn cốt lõi của phản xạ giật mình với âm thanh đã được các nhà khoa học, nổi bật là Michael Davis và cộng sự trên chuột, lần ra từ thập niên 1980. Nó rất ngắn:

• Tín hiệu từ tai đi tới các nhân ốc tai trong thân não.
• Từ đó tới một nhóm tế bào ở cầu não (nhân lưới cầu não đuôi).
• Rồi đi thẳng xuống các tế bào vận động ở thân não và tuỷ sống, điều khiển cơ mặt, cổ, thân, tay chân.

Không qua vỏ não thính giác, không qua vùng "ra quyết định". Ở chuột, đường đi chỉ qua vài trạm synap, nên phản xạ xuất hiện chỉ sau khoảng 10 ms ở cơ. Ở người, cơ thể lớn hơn, chớp mắt do giật mình đo được bằng điện cơ ở cơ vòng mắt thường bắt đầu sau khoảng 30–50 ms. So với thời gian phản ứng có ý thức với âm thanh, vốn cỡ 150–200 ms, giật mình nhanh hơn nhiều lần.

Sợ hãi làm giật mình mạnh hơn

Ai từng đi qua ngõ tối một mình đều biết: lúc sợ, một tiếng động nhỏ cũng làm ta nhảy dựng. Đây không phải tưởng tượng. Trong phòng thí nghiệm, phản xạ giật mình mạnh lên rõ rệt khi người tham gia đang chờ một điều khó chịu, hiện tượng gọi là giật mình tăng cường do sợ hãi (fear-potentiated startle).

Vùng não đứng sau là hạch hạnh nhân (amygdala), trung tâm xử lý sợ hãi. Hạch hạnh nhân có đường nối tới nhân lưới cầu não, như một núm vặn tăng giảm độ nhạy của phản xạ. Khi ta lo lắng, núm được vặn to lên; khi thư giãn, núm vặn nhỏ lại. Ngược lại, khi xem những hình ảnh dễ chịu, phản xạ giật mình yếu đi.

Vì đo được dễ và khách quan, phản xạ giật mình là công cụ quen thuộc trong nghiên cứu cảm xúc và lo âu. Ở một số người từng trải qua sang chấn nặng, phản xạ giật mình quá mức là một trong những dấu hiệu bác sĩ tâm thần để ý.

Báo trước một chút thì giật ít hơn

Một hiện tượng đẹp của phản xạ giật mình: nếu ngay trước tiếng động lớn có một âm nhỏ "báo trước", chỉ cách vài chục tới vài trăm mili giây, phản xạ giật mình yếu đi rõ rệt. Hiện tượng này gọi là ức chế trước xung (prepulse inhibition).

Ý nghĩa: não có cơ chế "lọc" để không bị cuốn theo mọi kích thích. Khi một tín hiệu nhỏ đã được ghi nhận, hệ thống tự hạ mức phản ứng với tín hiệu tiếp theo. Ở một số rối loạn tâm thần, như tâm thần phân liệt, ức chế trước xung yếu hơn bình thường, và đây là một hướng nghiên cứu được quan tâm. Đời thường, bạn cũng thấy điều này: khi ai đó gọi tên bạn rồi mới vỗ vai, bạn giật mình ít hơn hẳn so với bị vỗ vai bất ngờ.

Có làm quen với giật mình được không

Có, một phần. Lặp đi lặp lại cùng một tiếng động, phản xạ yếu dần, hiện tượng gọi là quen dần (habituation). Người sống cạnh đường tàu sau vài tuần không còn giật mình mỗi khi tàu qua. Nhưng quen dần không làm phản xạ biến mất hoàn toàn, và chỉ cần tiếng động thay đổi tính chất là phản xạ quay lại.

Những người làm nghề quen với tiếng nổ, như thợ mỏ hay người bắn pháo hoa, vẫn chớp mắt với tiếng nổ lớn; họ chỉ ít "nhảy dựng" toàn thân hơn. Phần chớp mắt gần như không bao giờ tắt hẳn.

Giật mình trong lúc ngủ

Có một kiểu giật mình khác hẳn: đang thiu thiu ngủ thì cả người giật nảy, thường kèm cảm giác hụt chân hay rơi xuống. Đây là giật cơ khi chìm vào giấc ngủ (hypnic jerk), rất phổ biến, đa số người từng gặp. Nguyên nhân chính xác chưa rõ. Một số giả thuyết cho rằng nó xảy ra khi hệ thần kinh chuyển từ thức sang ngủ chưa trơn tru. Thiếu ngủ, căng thẳng, cà phê buổi tối có thể làm nó xảy ra nhiều hơn. Phần lớn trường hợp hoàn toàn vô hại.

Bảng so sánh: giật mình với các phản ứng khác

Góc nhìn hôm nay: một chút hiểu biết cho đời thường

• Đừng doạ người khác cho vui, nhất là người cao tuổi, người đang cầm vật nóng, vật sắc hay đứng trên cao. Phản xạ giật mình làm co gập tay chân, dễ gây ngã, đổ.
• Với trẻ nhỏ, báo trước bằng một tiếng gọi nhẹ trước khi chạm vào hay bật máy hút bụi giúp trẻ đỡ giật mình, nhờ chính cơ chế ức chế trước xung.
• Giật mình nhiều hơn bình thường trong một thời gian có thể là tín hiệu bạn đang căng thẳng hay thiếu ngủ.

Nên đi khám nếu giật mình quá mức kéo dài kèm hồi hộp, mất ngủ, hay hồi tưởng về một chuyện đau buồn; nếu có những cơn giật cơ lặp lại khi đang thức; hoặc nếu giật mình làm ngã nhiều lần. Có một bệnh hiếm gọi là bệnh giật mình quá mức (hyperekplexia), thường phát hiện từ khi còn nhỏ, cần bác sĩ thần kinh chẩn đoán.