Thủ môn cản phạt đền: đoán hướng hay phản xạ, khoa học nói gì

Thủ môn cản phạt đền chủ yếu nhờ đoán và đọc tín hiệu sớm, không nhờ phản xạ thuần tuý. Một cú sút mạnh đi hết quãng 11 mét trong khoảng 0,4–0,5 giây, trong khi riêng việc nhận ra hướng bóng rồi đổ người sang góc đã cần lâu hơn thế. Vì vậy hầu hết thủ môn phải quyết định trước hoặc ngay lúc chân cầu thủ chạm bóng, dựa vào dáng chạy, hông và chân trụ của người sút.

Bài toán thời gian: bóng nhanh hơn người

Chấm phạt đền cách vạch vôi khung thành 11 mét. Hãy làm một phép tính nhỏ. Một cú sút 100 km/h tương đương khoảng 28 mét mỗi giây. Chia 11 cho 28, ta được chừng 0,4 giây. Cú sút 80 km/h thì mất khoảng 0,5 giây.

Giờ đặt phía thủ môn vào phép tính. Thời gian phản ứng với một tín hiệu nhìn thấy, ở người trẻ khoẻ, thường vào khoảng 200–250 mili giây trong phòng thí nghiệm, và đó mới là bấm một cái nút. Thủ môn còn phải xác định bóng bay về đâu, rồi đẩy cả thân người nặng 80–90 kg lao ngang hơn hai mét để chạm tới góc xa. Phần di chuyển này tự nó đã tốn vài phần mười giây.

Cộng lại, nếu đợi thấy bóng rời chân rồi mới bắt đầu, thủ môn gần như không kịp với những cú sút căng vào sát cột. Người cản được loại bóng ấy hầu như luôn đã nhích người trước.

Con số trong bảng chưa tính lực cản không khí và đường bóng cong, nên thực tế lâu hơn một chút. Nhưng thứ tự lớn thì không đổi: bóng tới nơi trong khoảng nửa giây.

Thủ môn nhìn vào đâu trước cú sút

Các nhóm nghiên cứu khoa học thể thao đã gắn máy theo dõi ánh mắt lên thủ môn và cho họ xem những cú sút quay sẵn. Một nghiên cứu hay được nhắc là của Savelsbergh, Williams, van der Kamp và Ward công bố năm 2002 trên Journal of Sports Sciences. Kết quả chung: thủ môn giỏi nhìn ít điểm hơn nhưng nhìn lâu hơn, và dồn mắt vào những vùng có thông tin như chân sút, chân trụ và quả bóng. Người kém kinh nghiệm thì đảo mắt nhiều, nhìn cả thân trên và đầu người sút.

Những tín hiệu thường được bàn tới:

• Chân trụ: mũi chân trụ hay chỉ về phía bóng sẽ đi, nhất là với cú sút bằng má trong.
• Hông và vai: người sút mở hông ra một bên thường khó đưa bóng về phía ngược lại một cách mạnh mẽ.
• Góc chạy đà: chạy đà chéo nhiều làm việc sút về một phía tự nhiên hơn.
• Thói quen: từ lâu các đội đã ghi chép hướng sút của từng cầu thủ qua nhiều trận.

Không tín hiệu nào chắc chắn. Chúng chỉ nghiêng xác suất. Thủ môn giỏi là người gom được nhiều tín hiệu yếu thành một quyết định nhanh.

Đoán hướng: một bài toán xác suất hai người

Các nhà kinh tế học thích phạt đền vì nó giống một bài toán lý thuyết rất sạch: hai người, mỗi người chọn trái, giữa hay phải, gần như cùng lúc. Chiappori, Levitt và Groseclose (2002, American Economic Review) và Palacios-Huerta (2003, Review of Economic Studies) phân tích hàng nghìn quả phạt đền ở các giải chuyên nghiệp châu Âu. Họ thấy người sút và thủ môn chọn hướng gần với chiến lược "trộn ngẫu nhiên" mà lý thuyết dự đoán: không ai để lộ một hướng ưa thích đến mức đối phương khai thác được.

Nói nôm na, nếu một tiền đạo cứ sút về góc trái, thủ môn sẽ đổ trái. Người sút buộc phải thay đổi. Kết quả ở mức đông người là hai bên cân bằng.

Đứng yên giữa khung có phải dại?

Nghiên cứu nổi tiếng nhất về chuyện này là của Bar-Eli và cộng sự năm 2007 (Journal of Economic Psychology), phân tích 286 quả phạt đền ở các giải hàng đầu. Họ thấy thủ môn đổ sang hai bên trong khoảng 94% trường hợp, dù số liệu cho thấy đứng giữa lại có tỉ lệ cản phá không hề kém. Nhóm tác giả gọi đó là thiên lệch hành động: để thủng lưới khi đứng yên thì trông như không cố gắng, còn đổ người sai hướng thì ít bị trách hơn.

Kết luận này cần đọc cẩn thận. Mẫu 286 quả không lớn. Và nếu thủ môn bắt đầu đứng giữa thường xuyên, người sút sẽ đá vào giữa ít đi. Nghĩa là "đứng giữa tốt" chỉ đúng khi ít người làm vậy.

Người sút cũng chơi với thời gian

Người sút phạt đền có hai kiểu chiến thuật chính, được giới nghiên cứu mô tả khá rõ:

• Không phụ thuộc thủ môn: chọn góc từ trước và sút thật mạnh, thật sát cột. Nếu đủ chuẩn thì đoán đúng cũng không cản được.
• Phụ thuộc thủ môn: chạy đà chậm, nhìn thủ môn và chờ thủ môn nhích người trước rồi đặt bóng sang góc kia.

Kiểu thứ hai biến phạt đền thành một cuộc so phản ứng ngược: thủ môn phải đợi càng lâu càng tốt để không lộ ý, người sút phải đổi hướng đủ muộn để thủ môn không kịp chỉnh. Ai giữ được bình tĩnh lâu hơn vài phần mười giây sẽ thắng. Đó cũng là lý do luật hiện hành quy định thủ môn phải có ít nhất một phần bàn chân chạm hoặc ngang vạch vôi khi bóng được sút, để thủ môn không lao lên trước thu hẹp góc.

Áp lực làm chậm cả hai bên

Trong loạt luân lưu, người sút căng thẳng hay vội. Nhà tâm lý thể thao người Na Uy Geir Jordet đã nghiên cứu nhiều về loạt sút luân lưu ở các giải lớn và mô tả việc cầu thủ chịu áp lực thường rút ngắn thời gian chuẩn bị, quay lưng về thủ môn và đặt bóng xong là chạy ngay. Vội như vậy thường đi kèm hiệu quả kém hơn.

Thủ môn cũng có công cụ tâm lý. Một nghiên cứu của Wood và Wilson năm 2010 cho người sút đá vào thủ môn đứng yên và thủ môn vung tay. Khi thủ môn cử động, mắt người sút bị kéo về phía thủ môn nhiều hơn và bóng có xu hướng đi gần thủ môn hơn. Đó là lý do ta hay thấy thủ môn nhảy múa, dang tay, đứng lệch tâm một chút trước loạt đá.

Phản xạ vẫn có chỗ đứng

Nói thủ môn "đoán" không có nghĩa phản xạ vô dụng. Với cú sút nhẹ, đi giữa tầm hoặc cách người không xa, thủ môn có thời gian chỉnh tay chân sau khi thấy bóng. Phản xạ còn quan trọng ở phần cuối: khi đã đổ người, việc vươn tay thêm hay hạ tay đúng tầm cao vẫn được điều chỉnh theo bóng trong lúc bay.

Có thể hình dung quá trình thành ba lớp:

1. Trước trận: dữ liệu về thói quen người sút.
2. Trong lúc chạy đà: đọc chân trụ, hông, góc chạy để chọn hướng.
3. Khi bóng đã bay: chỉnh tay, chỉnh tầm cao bằng những gì mắt kịp thấy.

Lớp thứ ba là phản xạ đúng nghĩa thể thao, nhưng nó chỉ cứu được khi hai lớp đầu đã đặt thủ môn gần đúng chỗ.

Thử tại sân nhà: cảm nhận nửa giây

Bạn có thể tự cảm nhận bài toán thời gian này với hai người và một quả bóng:

1. Đánh dấu khoảng cách 11 bước chân lớn từ một khung thành nhỏ hoặc hai chiếc dép làm cột.
2. Người giữ khung đứng giữa, quyết tâm chỉ di chuyển sau khi thấy bóng rời chân.
3. Người sút sút vừa sức vào sát một bên cột. Thử mười lần.
4. Lặp lại, lần này người giữ khung được phép đoán trước.

Ngay với cú sút không quá mạnh, nhóm "chờ thấy bóng" thường lỡ nhiều quả sát cột. Đây là cách dễ nhất để hiểu vì sao thủ môn chuyên nghiệp đổ người sớm. Chọn chỗ đất mềm, đừng lao người trên sàn xi măng.

Góc nhìn hôm nay

Phạt đền là một trong những tình huống được đo đạc kỹ nhất của bóng đá. Các đội chuyên nghiệp có người phân tích hướng sút của đối thủ; thủ môn mang theo ghi chép. Nhưng dù dữ liệu tốt tới đâu, khoảng nửa giây ấy vẫn để lại một phần may rủi, và đó là thứ khiến loạt luân lưu luôn hồi hộp.

Muốn tìm hiểu thêm, bạn có thể đọc các bài tổng quan về "anticipation in sport" của nhóm A. Mark Williams, hoặc sách Soccernomics của Simon Kuper và Stefan Szymanski có chương bàn về phạt đền dưới góc nhìn số liệu.