Instax và sự trở lại của ảnh lấy liền trong thời điện thoại có camera

Ảnh lấy liền trở lại không phải vì chất lượng hơn ảnh điện thoại, mà vì nó cho người ta một tấm ảnh cầm được, chỉ có một bản, không chỉnh sửa. Dòng phim Instax của Fujifilm (Nhật Bản), ra đời năm 1998, là cái tên kéo ảnh lấy liền qua thời điện thoại có camera và đưa nó thành món quen trong tiệc, đám cưới, chuyến đi của người trẻ.

Từ vụ kiện Polaroid – Kodak đến phim Instax

Để hiểu Instax, cần lùi về thập niên 1970. Năm 1976 Kodak tung máy ảnh lấy liền của riêng mình, và Polaroid lập tức kiện vi phạm bằng sáng chế. Năm 1986 toà án Mỹ xử Polaroid thắng; Kodak phải rút khỏi thị trường ảnh lấy liền và về sau trả khoản bồi thường gần một tỷ đô la. Đó là một trong những vụ kiện bằng sáng chế đắt nhất thời ấy.

Fujifilm đi đường khác. Hãng có phim lấy liền riêng từ đầu thập niên 1980 với dòng Fotorama, chủ yếu bán ở Nhật và châu Á, tránh đụng thị trường Mỹ nơi Polaroid giữ bằng sáng chế. Năm 1998 hãng ra máy Instax Mini 10 và phim cỡ nhỏ đi kèm. Một năm sau có thêm khổ rộng (Instax Wide). Khổ vuông đến muộn hơn, năm 2017.

Khi Polaroid ngừng làm phim năm 2008, Fujifilm gần như là hãng lớn duy nhất còn sản xuất phim chụp lấy liền với số lượng lớn. Họ cũng làm phim bóc tách cho máy chuyên dụng, nhưng dòng đó dừng hẳn năm 2016. Instax thì sống khoẻ.

Ba khổ phim Instax hôm nay

Ba khổ dùng ba loại máy khác nhau, không lắp lẫn được. Phim Instax cũng không dùng được cho máy Polaroid và ngược lại, dù nhìn qua cùng là tấm ảnh viền trắng. Mỗi hộp phim thường có 10 tấm, và máy không có màn hình để xem trước — một tấm hỏng là một tấm mất.

Vì sao người trẻ quay lại với một tấm ảnh nhỏ xíu

Không có số liệu khảo sát nào giải thích trọn, nhưng mấy lý do sau được nhắc đi nhắc lại trong giới làm ảnh và bán lẻ:

• Vật cầm tay: ảnh trên điện thoại thì hàng nghìn tấm, ít khi mở lại. Tấm Instax thì dán lên tường, kẹp vào sổ, tặng người trong ảnh ngay tại chỗ.
• Chỉ một bản: không có tệp gốc, không ai xin "gửi file". Món quà thật sự là duy nhất.
• Không chỉnh sửa: mặt mộc, ánh sáng thế nào ra thế ấy. Với nhiều người đó là sự nhẹ nhõm.
• Khoảnh khắc chờ: cả nhóm chụm đầu nhìn tấm ảnh từ từ hiện lên. Phút chờ đó là một phần của niềm vui, điều mà ảnh tức thì trên màn hình không có.
• Sổ lưu bút ở tiệc: đám cưới, sinh nhật đặt một máy và cuốn sổ; khách tự chụp, dán, viết vài dòng.

Nghịch lý thú vị: thứ được gọi là "chụp lấy liền" giờ được yêu vì nó chậm hơn điện thoại. Tấm ảnh hiện ra sau hơn một phút, còn trên điện thoại thì ngay lập tức.

Phim lấy liền khó tính hơn ta tưởng

Phim Instax có độ nhạy cao (ISO 800) nhưng biên độ phơi sáng hẹp: chỉ cần lệch một chút là ảnh trắng xoá hoặc tối thui. Máy Instax phổ thông lại tự động khá đơn giản, chỉ có vài nấc chỉnh. Vài lỗi gặp nhiều nhất:

Ảnh trắng bệch

Thường do chụp ngoài nắng gắt, hoặc đèn flash bắn quá gần khuôn mặt. Nhiều máy luôn bật flash, nên đứng cách người được chụp tối thiểu khoảng nửa mét đến một mét là an toàn hơn. Ngoài nắng chói, chọn chỗ có bóng râm sáng.

Ảnh tối, nền đen

Flash chỉ chiếu sáng được vài mét. Chụp phòng rộng buổi tối thì người gần sáng, nền phía sau chìm hẳn. Muốn thấy nền, kéo người lại gần tường hoặc chụp ở nơi có đèn phòng đủ sáng.

Ngược sáng

Đứng quay lưng về cửa sổ sáng là khuôn mặt tối. Xoay người chụp sao cho nguồn sáng ở phía người chụp hoặc chếch bên.

Màu ngả lạ

Phản ứng hiện ảnh phụ thuộc nhiệt độ. Trời lạnh ảnh có thể nhạt, ngả xanh; trời nóng ngả vàng. Phim để lâu trong xe nắng thường hỏng hẳn.

Thời gian ảnh hiện và cách giữ ảnh bền

Ở nhiệt độ phòng, ảnh Instax mini thường hiện rõ trong khoảng 90 giây, nhưng màu còn tiếp tục ổn định thêm vài phút. Vài điều nên làm:

1. Không lắc, không bẻ cong tấm ảnh lúc đang hiện; túi thuốc ở viền dưới cần trải đều.
2. Để ảnh trong bóng râm hoặc úp mặt xuống mấy phút đầu nếu đang ở ngoài nắng.
3. Không cắt ảnh. Bên trong có hoá chất, cắt ra vừa rỉ thuốc vừa làm hỏng ảnh, lại không tốt cho da tay.
4. Cất ảnh tránh nắng trực tiếp lâu ngày; ảnh dán cửa kính hướng nắng sẽ bạc màu dần.
5. Muốn lưu thêm bản số, chụp hoặc quét lại tấm ảnh sau vài giờ, khi màu đã ổn định hẳn.

Viết gì lên viền trắng

Viền dưới dày của tấm ảnh lấy liền là chỗ quen để ghi ngày, tên người, một câu ngắn. Dùng bút dạ gốc dầu hoặc bút chuyên viết lên ảnh, chờ khô rồi mới xếp chồng; bút bi thường bị trượt và ấn mạnh có thể làm hỏng lớp hoá chất bên dưới. Ghi ngay hôm chụp: vài năm sau, chính dòng chữ đó làm tấm ảnh có giá trị.

Lai giữa số và lấy liền

Từ giữa thập niên 2010, các hãng làm thêm hai kiểu thiết bị "lai". Một là máy in ảnh lấy liền nhỏ cỡ lòng bàn tay, in ảnh từ điện thoại lên phim Instax qua kết nối không dây. Hai là máy ảnh có cảm biến số và màn hình để chọn tấm ưng ý rồi mới in ra phim. Kiểu lai giúp giảm phí phim hỏng, đổi lại mất đi phần "một lần bấm, một tấm duy nhất".

Chọn kiểu nào là chuyện mỗi người: muốn trải nghiệm phim trọn vẹn thì máy thuần analog; muốn chắc tay, ít tấm hỏng thì máy lai hoặc máy in.

Góc nhìn hôm nay: một thử thách nhỏ cho người chụp

Ảnh lấy liền là bài tập tốt để chụp có chủ ý. Thử thách gợi ý: lấy một hộp 10 tấm cho cả một ngày đi chơi. Trước mỗi lần bấm, tự hỏi ba câu: ánh sáng đến từ đâu, nền phía sau có gì, mình muốn tấm này giữ lại điều gì. Cuối ngày bày 10 tấm lên bàn và so với hàng trăm tấm điện thoại cùng chuyến. Nhiều người ngạc nhiên vì nhớ rõ từng tấm Instax hơn.

Nếu có điều kiện, ghé các triển lãm hoặc cửa hàng chuyên phim ảnh cũ để xem tận mắt máy Polaroid đời đầu bên cạnh máy Instax mới: hai tấm ảnh cách nhau nửa thế kỷ nhưng cùng một ý tưởng của câu hỏi "sao không xem được ngay".