"Khoảnh khắc quyết định" là quan niệm nhiếp ảnh gắn với Henri Cartier-Bresson (1908–2004), nhiếp ảnh gia người Pháp: có một phần nhỏ của giây khi ý nghĩa của sự việc và hình khối trong khung cùng khớp lại, và tấm ảnh hay là tấm bấm đúng lúc ấy. Cụm từ phổ biến khắp thế giới nhờ cuốn sách ảnh năm 1952 của ông, bản tiếng Pháp tên Images à la sauvette, bản tiếng Anh tên The Decisive Moment.
Cuốn sách năm 1952 và cái tên đổi nghĩa
Năm 1952 nhà xuất bản Tériade ở Paris in cuốn sách ảnh khổ lớn của Cartier-Bresson, bìa do danh hoạ Henri Matisse vẽ. Tên tiếng Pháp Images à la sauvette khó dịch: "à la sauvette" là kiểu làm vội, lén lút, như người bán hàng rong chực chạy khi thấy cảnh sát. Nghĩa gần nhất có lẽ là "những hình ảnh chộp vội".
Bản tiếng Anh in cùng năm ở New York chọn một tên khác hẳn: The Decisive Moment — "Khoảnh khắc quyết định". Ý này lấy từ câu đề từ ở đầu sách, trích hồi ký của Hồng y de Retz, nhà chính trị Pháp thế kỷ 17, đại ý: trên đời không có gì không có lúc quyết định của nó. Cái tên tiếng Anh đắt hơn cả tên gốc; nó thành khẩu hiệu cho cả một trường phái ảnh đường phố.
Trong lời tựa, Cartier-Bresson định nghĩa nhiếp ảnh, đại ý, là việc nhận ra cùng một lúc, trong một phần nhỏ của giây, ý nghĩa của một sự kiện và cách sắp xếp chính xác của các hình khối làm cho sự kiện ấy hiện lên. Hai vế này quan trọng như nhau. Khoảnh khắc quyết định không chỉ là "lúc có chuyện xảy ra", mà là lúc chuyện xảy ra đúng chỗ trong một bố cục đẹp.
Người đàn ông nhảy qua vũng nước
Tấm ảnh hay được nhắc nhất để minh hoạ quan niệm này là Phía sau ga Saint-Lazare, chụp ở Paris năm 1932. Một người đàn ông nhảy qua vũng nước, gót chân sắp chạm mặt nước, bóng in ngược xuống. Phía sau có tấm áp phích hình vũ công đang nhảy, như lặp lại dáng người.
Tấm ảnh dạy mấy điều cùng lúc. Thời điểm: chậm một chút là chân đã chạm nước, sớm một chút là người chưa vào khung. Hình khối: vòng tròn trên mặt nước, các thanh sắt, bóng phản chiếu. Và cả may mắn: Cartier-Bresson kể ông chụp qua khe hàng rào, gần như không nhìn rõ qua kính ngắm. Nhiều nghiên cứu sau này chỉ ra tấm ảnh đó còn bị cắt bớt một phần khung — chi tiết thú vị vì chính ông nổi tiếng với chủ trương in nguyên khung, không cắt.
Cách ông làm việc: đặt bẫy rồi chờ
Huyền thoại thường vẽ Cartier-Bresson như người phản xạ nhanh hơn ai hết, chộp được mọi thứ. Thực tế cách làm của ông thiên về kiên nhẫn:
- Máy nhỏ, gọn, kín đáo: ông dùng máy phim 35 mm cỡ nhỏ, ống kính 50 mm, có lúc dán băng đen che phần kim loại sáng cho đỡ gây chú ý.
- Chọn sân khấu trước: tìm một khung cảnh có bố cục đẹp — cầu thang, bức tường, góc phố — rồi đứng đó chờ người bước vào đúng chỗ.
- Hình học: ông được đào tạo hội hoạ từ trẻ và nói nhiều về hình học trong khung ảnh. Mắt ông tìm đường chéo, vòng tròn, tỷ lệ trước khi tìm "chuyện".
- Không dàn dựng, không đèn flash: ông muốn người trong ảnh không biết mình bị chụp, để giữ cử chỉ tự nhiên.
Người ta hay quên: để bấm đúng phần nhỏ của giây, ông thường đã đứng chờ nhiều phút. Khoảnh khắc quyết định là kết quả của sự chuẩn bị, không chỉ của phản xạ. Với thời gian phản ứng của con người cỡ hai phần mười giây, người chụp phải bấm trước khi điều mình muốn xảy ra, tức là phải đoán trước được nó.
Magnum và tầm ảnh hưởng
Năm 1947, Cartier-Bresson cùng Robert Capa, David Seymour, George Rodger và William Vandivert lập hãng ảnh Magnum Photos — một hợp tác xã do chính nhiếp ảnh gia làm chủ, giữ bản quyền ảnh của mình. Mô hình này thay đổi cách phóng viên ảnh làm việc với báo chí.
Qua các chuyến đi dài ở châu Á, châu Âu, châu Mỹ, ông để lại một khối lượng lớn ảnh đời thường được nhiều thế hệ học theo. Từ thập niên 1970 ông chụp ít dần và quay về vẽ, thứ ông coi là niềm đam mê đầu tiên. Năm 2003, một năm trước khi ông mất, Quỹ Henri Cartier-Bresson được lập ở Paris để lưu giữ và trưng bày tác phẩm.
Mốc chính trong đời Cartier-Bresson
| Năm | Sự việc |
|---|---|
| 1908 | Sinh ở Pháp, sau học hội hoạ |
| 1932 | Bắt đầu dùng máy ảnh 35 mm cỡ nhỏ; chụp ảnh phía sau ga Saint-Lazare |
| 1947 | Đồng sáng lập hãng ảnh Magnum Photos |
| 1952 | Xuất bản Images à la sauvette / The Decisive Moment |
| Thập niên 1970 | Chụp ít dần, quay về vẽ |
| 2003 | Quỹ Henri Cartier-Bresson thành lập ở Paris |
| 2004 | Qua đời ở Pháp |
Những tranh luận quanh "khoảnh khắc quyết định"
Quan niệm này mạnh, nên cũng bị chất vấn nhiều:
Chỉ có một khoảnh khắc thôi sao?
Các tờ phim liên tiếp (contact sheet) của chính ông cho thấy nhiều khi ông bấm vài tấm quanh một cảnh rồi mới chọn. Khoảnh khắc quyết định, nhìn kỹ, là một quá trình tiến dần tới nó, rồi chọn lọc sau.
Trường phái khác
Thế hệ sau có những người đi đường khác: ảnh lệch, thô, khung chéo, không cần hình khối hoàn hảo, như phong cách của Robert Frank trong cuốn The Americans (1958). Với họ, sự ngập ngừng, lửng lơ cũng có giá trị như cú bấm "đúng lúc".
Thời chụp liên tiếp
Khi máy ảnh hôm nay chụp hàng chục khung mỗi giây, có người cho rằng khoảnh khắc quyết định đã chuyển từ lúc bấm sang lúc chọn ảnh. Nhưng chụp loạt không tự tạo ra bố cục. Vẫn phải đứng đúng chỗ, nhìn đúng hướng — phần đó máy không làm thay.
Góc nhìn hôm nay: tập "đặt bẫy" với điện thoại
Không cần máy đắt để tập theo cách của Cartier-Bresson. Một bài thực hành đơn giản:
- Tìm một khung cảnh có đường nét rõ: bậc thang, mảng tường có nắng xiên, khung cửa, vạch kẻ đường.
- Đứng yên, bố cục sẵn, khoá nét và sáng vào chỗ người sẽ đi qua (chạm giữ trên màn hình điện thoại).
- Chờ người đi vào đúng chỗ đẹp nhất — vào vệt nắng, giữa khung cửa — và bấm hơi sớm hơn bạn nghĩ.
- Chụp ở chế độ loạt nếu muốn, nhưng chỉ giữ lại một tấm. Việc chọn cũng là luyện mắt.
- Tôn trọng người được chụp: ảnh đường phố có người nhận ra mặt, nếu đăng lên mạng nên cân nhắc, và hỏi ý khi họ nhận ra mình bị chụp.
Muốn xem thêm, tìm đọc bản in lại của The Decisive Moment (đã được tái bản năm 2014), hoặc các bộ sưu tập ảnh của ông trên trang của Quỹ và của Magnum.
Câu hỏi thường gặp
Khoảnh khắc quyết định là gì?
Đó là quan niệm của Henri Cartier-Bresson: tấm ảnh hay ra đời khi người chụp nhận ra cùng lúc ý nghĩa của sự việc và bố cục chính xác của hình khối, rồi bấm trong một phần nhỏ của giây. Nó gồm cả thời điểm lẫn hình học, không chỉ là bắt kịp hành động.
Henri Cartier-Bresson là ai?
Ông là nhiếp ảnh gia người Pháp (1908–2004), một trong những người đặt nền cho ảnh đường phố và phóng sự hiện đại. Năm 1947 ông đồng sáng lập hãng ảnh Magnum Photos. Cuốn sách ảnh năm 1952 của ông phổ biến cụm từ "khoảnh khắc quyết định".
Sách The Decisive Moment xuất bản năm nào?
Sách ra năm 1952, bản tiếng Pháp tên Images à la sauvette do Tériade xuất bản ở Paris, bìa của Henri Matisse. Bản tiếng Anh cùng năm mang tên The Decisive Moment. Sách được tái bản năm 2014.
Ảnh người nhảy qua vũng nước tên là gì?
Đó là ảnh "Phía sau ga Saint-Lazare" (Derrière la gare Saint-Lazare) chụp ở Paris năm 1932. Ảnh thường được dùng để minh hoạ khoảnh khắc quyết định vì bắt đúng lúc gót chân sắp chạm mặt nước.
Chụp liên tiếp có làm "khoảnh khắc quyết định" lỗi thời không?
Không hẳn. Chụp liên tiếp giúp không lỡ thời điểm, nhưng không thay được việc chọn chỗ đứng, chọn bố cục và đoán trước sự việc. Khoảnh khắc quyết định nay nằm ở cả lúc bấm lẫn lúc chọn ảnh.
