Năm 1878, nhiếp ảnh gia Eadweard Muybridge dùng một dãy 12 máy ảnh đặt dọc đường chạy ở California để chụp con ngựa cái Sallie Gardner đang phi. Chuỗi ảnh trả lời một câu hỏi mắt người không tự trả lời được: có lúc cả bốn vó ngựa cùng rời mặt đất — nhưng không phải với tư thế duỗi thẳng như các hoạ sĩ vẫn vẽ, mà khi bốn chân co lại dưới bụng.
Câu hỏi mà mắt người không trả lời nổi
Một con ngựa phi nước đại sải mỗi bước trong chưa tới nửa giây. Các chân chuyển động quá nhanh, mắt người chỉ thấy một vệt nhoè. Vì thế suốt nhiều thế kỷ, tranh vẽ ngựa phi có một tư thế quy ước: hai chân trước duỗi về phía trước, hai chân sau duỗi ra sau, bụng gần như sát đất, như con ngựa đang bay. Bức tranh đua ngựa ở Epsom của hoạ sĩ Pháp Théodore Géricault năm 1821 là ví dụ nổi tiếng.
Ở Mỹ, Leland Stanford — chủ đường sắt giàu có, cựu thống đốc bang California, người nuôi ngựa đua — muốn biết sự thật. Câu chuyện hay được kể là Stanford đánh cược một khoản tiền lớn rằng có lúc ngựa bay lơ lửng. Nhưng giới nghiên cứu chưa tìm thấy bằng chứng vững cho vụ cược; nhiều khả năng đó là chuyện thêm thắt về sau. Điều chắc chắn là Stanford quan tâm đến cách ngựa vận động để huấn luyện ngựa đua tốt hơn, và ông thuê Muybridge.
Muybridge là ai
Eadweard Muybridge sinh năm 1830 ở Kingston upon Thames, Anh, tên khai sinh là Edward James Muggeridge; ông tự đổi cách viết tên mấy lần. Sang Mỹ từ trẻ, ông nổi tiếng với những tấm ảnh phong cảnh khổ lớn ở thung lũng Yosemite cuối thập niên 1860.
Đời ông có một chương tối: năm 1874 ông bắn chết người tình của vợ, ra toà và được bồi thẩm đoàn tha bổng với lý do giết người có lý do chính đáng theo quan niệm thời đó. Sau vụ án, ông rời California một thời gian rồi quay về làm tiếp việc cho Stanford.
Ngày 15 tháng 6 năm 1878 ở Palo Alto
Muybridge đã thử chụp ngựa chạy từ năm 1872, nhưng phim thời ấy quá chậm, ảnh chỉ là bóng mờ. Đến năm 1878 ông có cách làm mới tại trang trại ngựa của Stanford ở Palo Alto:
- Dựng một bức tường trắng dài làm phông, kẻ vạch để đo vị trí.
- Đặt 12 máy ảnh thành một hàng ngang song song với đường chạy, mỗi máy cách nhau một khoảng đều.
- Căng dây mảnh ngang đường chạy, mỗi dây nối với màn trập của một máy. Ngựa chạy qua làm đứt hoặc kéo dây, màn trập lần lượt bật theo nhịp chân ngựa. Hệ màn trập được làm với sự giúp đỡ của các kỹ sư đường sắt của Stanford, có dùng nam châm điện.
- Màn trập ông thiết kế đóng mở cực nhanh; theo ghi chép của ông, cỡ một phần nghìn giây hoặc ngắn hơn.
Hôm 15 tháng 6 năm 1878, trước mặt các phóng viên được mời tới, Sallie Gardner phi qua đường chạy với người cưỡi trên lưng. Muybridge tráng phim ngay tại chỗ. Các khung hình cho thấy rõ: có một thoáng cả bốn vó cùng rời đất, nhưng lúc ấy chân ngựa co gom dưới bụng, không duỗi ra trước sau.
Ảnh được in lại trên nhiều báo, trong đó có trang bìa tạp chí Scientific American tháng 10 năm 1878 dưới dạng tranh khắc. Không ít người lúc đầu không tin; họ thấy những tư thế "xấu", "vô lý" so với tranh họ quen nhìn.
Từ ảnh tĩnh đến hình chuyển động
| Năm | Việc | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1872 | Thử chụp ngựa chạy lần đầu | Ảnh mờ, chưa đủ bằng chứng |
| 1878 | Chuỗi 12 ảnh Sallie Gardner | Lần đầu thấy rõ dáng ngựa phi qua từng khung |
| 1879 | Máy chiếu zoopraxiscope | Chiếu nối các hình vẽ dựa theo ảnh lên màn, người xem thấy ngựa chạy |
| 1884–1886 | Làm việc tại Đại học Pennsylvania | Chụp hàng chục nghìn ảnh người và thú vận động |
| 1887 | Bộ Animal Locomotion | 781 tấm ảnh in, tư liệu cho cả hoạ sĩ lẫn nhà khoa học |
Zoopraxiscope là một đĩa kính quay, trên đó vẽ các hình theo thứ tự lấy từ ảnh, chiếu bằng đèn lên màn. Nó chưa phải điện ảnh, nhưng là một bước trên con đường dẫn tới điện ảnh: nối các khoảnh khắc rời rạc để tái tạo chuyển động.
Ở Pháp, nhà sinh lý học Étienne-Jules Marey đọc về ảnh Muybridge và phát triển cách chụp nhiều tư thế trên cùng một tấm, gọi là chụp ảnh thời gian (chronophotography). Hai hướng này ảnh hưởng đến những người làm máy quay phim cuối thế kỷ 19.
Đóng băng một khoảnh khắc mắt không thấy
Điều Muybridge làm được quan trọng hơn câu trả lời về con ngựa. Ông chứng minh máy ảnh có thể nhìn thấy cái mà mắt người không thể. Mắt và não ta gộp những gì xảy ra trong khoảng vài chục mili giây thành một cảm nhận liền mạch; chuyển động nhanh hơn ngưỡng đó thành vệt mờ. Máy ảnh với màn trập đủ nhanh chia vệt mờ ấy thành từng lát mỏng.
Từ đó, ảnh trở thành công cụ khoa học: đo dáng đi, nghiên cứu vận động của người và vật, rồi sau này là ảnh tốc độ cao của Harold Edgerton ở thế kỷ 20. Các hoạ sĩ cũng thay đổi cách vẽ ngựa và người đang chạy, dù một số vẫn giữ tư thế "bay" vì thấy nó gợi tốc độ hơn sự thật.
Vụ việc còn để lại một bài học về công lao. Năm 1882 Stanford tài trợ một cuốn sách về dáng ngựa dựa trên ảnh của Muybridge nhưng ghi tên tác giả là một bác sĩ khác. Muybridge kiện và thua. Hai người cắt đứt quan hệ.
Góc nhìn hôm nay: tự làm phiên bản Muybridge
Điện thoại hôm nay có chế độ quay chậm và chụp liên tiếp, đủ để lặp lại tinh thần thí nghiệm năm 1878:
- Quay chậm chú chó hoặc mèo nhà bạn đang chạy ngang sân, đứng cách xa vừa đủ để thấy cả thân.
- Tua từng khung, tìm khung có cả bốn chân rời đất. Ở chó chạy nhanh, bạn có thể thấy hai thời điểm "bay": một lúc chân co, một lúc chân duỗi — khác ngựa.
- Quay chính bạn đang chạy bộ: có lúc cả hai chân cùng rời đất không? Đi bộ thì không bao giờ, chạy thì có — đó là ranh giới giữa đi và chạy.
- Xếp 12 khung liên tiếp thành một tấm ghép, giống bảng ảnh của Muybridge.
Muốn xem bản gốc, các bộ ảnh Animal Locomotion đã được số hoá và có trong kho ảnh mở của nhiều bảo tàng, thư viện lớn. Nhìn từng khung rồi tưởng tượng người năm 1878 lần đầu thấy chúng, sẽ hiểu vì sao họ sửng sốt.
Câu hỏi thường gặp
Muybridge chụp ngựa phi năm nào?
Chuỗi ảnh nổi tiếng được chụp ngày 15 tháng 6 năm 1878 tại trang trại của Leland Stanford ở Palo Alto, California. Con ngựa tên Sallie Gardner, được chụp bằng 12 máy ảnh đặt thành hàng dọc đường chạy.
Ngựa phi có lúc cả bốn chân rời đất không?
Có. Ảnh của Muybridge cho thấy có một thoáng cả bốn vó cùng rời mặt đất. Nhưng khi đó chân ngựa co gom dưới bụng, không duỗi thẳng trước sau như cách hoạ sĩ thường vẽ.
Chuyện Stanford đánh cược có thật không?
Chuyện Stanford đặt cược một khoản tiền lớn được kể rất nhiều, nhưng chưa có bằng chứng vững chắc. Điều chắc chắn là ông muốn hiểu cách ngựa vận động để phục vụ việc nuôi và huấn luyện ngựa đua.
Muybridge có phải người phát minh ra điện ảnh không?
Không. Ông là người tiên phong chụp chuyển động thành chuỗi ảnh và làm máy chiếu zoopraxiscope năm 1879. Điện ảnh ra đời từ nhiều người và nhiều phát minh khác nhau vào cuối thế kỷ 19, trong đó công trình của ông là một mắt xích quan trọng.
Animal Locomotion là gì?
Đó là bộ ảnh Muybridge xuất bản năm 1887 sau thời gian làm việc ở Đại học Pennsylvania, gồm 781 tấm in chụp người và động vật đang vận động. Bộ ảnh đến nay vẫn được hoạ sĩ, nhà làm phim hoạt hình và nhà khoa học tham khảo.
