Máy ảnh chụp lấy liền: Edwin Land và chiếc Polaroid đầu tiên năm 1948

Máy ảnh chụp lấy liền ra đời nhờ Edwin Land, nhà phát minh người Mỹ sáng lập hãng Polaroid. Chiếc máy đầu tiên bán cho công chúng là Land Camera Model 95, lên kệ năm 1948, cho ra một tấm ảnh hoàn chỉnh chỉ khoảng một phút sau khi bấm máy. Bí quyết nằm ở chỗ nhét cả phòng tráng ảnh vào trong tấm phim.

Câu hỏi của một cô bé ba tuổi

Chuyện khởi đầu được chính Land kể lại nhiều lần. Năm 1943, trong một chuyến nghỉ ở Santa Fe (bang New Mexico, Mỹ), ông chụp ảnh con gái. Cô bé hỏi vì sao không được xem tấm ảnh ngay. Thời đó câu trả lời quá hiển nhiên: phim phải mang về phòng tối, ngâm qua mấy chậu hoá chất, phơi khô, rồi mới in ra giấy. Thường mất vài ngày.

Land không coi đó là câu hỏi ngây thơ. Theo lời ông, trong vòng vài giờ đi dạo sau đó, ông đã hình dung gần đủ các phần chính của lời giải. Phần còn lại mất ba năm làm việc trong phòng thí nghiệm. Tháng 2 năm 1947, ông trình diễn trước Hội Quang học Hoa Kỳ ở New York: bấm máy, kéo tấm phim ra, và người xem thấy chân dung chính ông hiện lên sau khoảng một phút.

Nên nhớ Land lúc ấy không phải tay mơ. Ông đã nổi tiếng với tấm lọc phân cực (polarizer) rẻ tiền dùng cho kính râm và đèn, và tên hãng Polaroid cũng sinh ra từ đó. Máy ảnh lấy liền là bước rẽ sang một lĩnh vực mới của một người vốn quen giải bài toán quang học.

Ngày đầu bán ở Boston năm 1948

Model 95 được bán lần đầu vào tháng 11 năm 1948 tại một cửa hàng bách hoá ở Boston. Giá khoảng 90 đô la Mỹ thời đó, không hề rẻ. Vậy mà lô máy đầu tiên bán hết ngay trong ngày, kể cả những chiếc trưng bày. Ảnh của thế hệ đầu có tông nâu đỏ (sepia), không phải đen trắng chuẩn; phải tới năm 1950 hãng mới có phim đen trắng ổn định hơn.

Máy nặng, to cỡ một chiếc hộp gấp có ống xếp. Người dùng phải chờ, rồi bóc tấm ảnh khỏi phần âm bản, và với phim đen trắng đời đầu còn phải quét một lớp dung dịch phủ để ảnh không bạc màu. Lấy liền thật, nhưng chưa "bấm là xong" như người ta hay tưởng.

Phòng tráng ảnh gói trong một tấm phim

Ảnh phim thường cần hai giai đoạn: hiện hình (biến ảnh ẩn trên lớp bạc halogenua thành ảnh thấy được) và in sang giấy. Land gộp cả hai vào một lần, nhờ kỹ thuật gọi là truyền khuếch tán (diffusion transfer).

1. Chụp: ánh sáng tác động lên lớp nhạy sáng của âm bản như phim thường.
2. Kéo phim ra: tấm phim đi qua hai trục lăn bằng kim loại. Trục ép vỡ một túi nhỏ chứa thuốc hiện dạng sệt và trải nó thành một lớp mỏng đều giữa âm bản và tờ dương bản.
3. Hiện hình và chuyển: chỗ bị chiếu sáng, bạc được hiện thành hạt đen ngay trên âm bản. Chỗ không bị chiếu sáng, muối bạc bị hoà tan, khuếch tán sang tờ dương bản và đọng lại thành ảnh ở đó.
4. Bóc ra: sau thời gian chờ, tách hai lớp. Âm bản bỏ đi, dương bản là tấm ảnh.

Cái khéo nằm ở chỗ thuốc hiện vừa đủ lượng, trải đều nhờ khe hở của trục lăn. Trục bẩn hay méo là ảnh bị sọc, bị thiếu một góc. Người dùng máy cổ đến nay vẫn được dặn lau trục lăn thường xuyên.

Các mốc lớn của ảnh lấy liền

SX-70: tấm ảnh tự hiện trước mắt

Nếu Model 95 là bản nháp thì SX-70 năm 1972 là bản Land mơ từ đầu. Máy gập phẳng bỏ được vào túi áo khoác. Bấm máy, một mô-tơ nhỏ đẩy tấm ảnh ra qua trục lăn. Tấm ảnh lúc đầu xanh xám mờ, rồi dần dần hiện lên ngay trong tay người cầm, ngoài ánh sáng.

Làm sao hiện ảnh ngoài sáng mà không cháy phim? Thuốc hiện trong phim SX-70 có kèm một lớp chất cản sáng tạm thời (opacifier) phủ lên âm bản như tấm rèm. Khi quá trình hiện xong, độ kiềm giảm dần, tấm rèm trong suốt trở lại và để lộ ảnh. Cả hoá học lẫn cơ khí đều thuộc loại khó bậc nhất của ngành ảnh thời đó.

Phim kiểu này là phim liền khối (integral film): mọi lớp nằm chung trong một khung có viền trắng, viền dưới dày hơn vì chứa túi thuốc. Chính cái viền ấy về sau thành hình ảnh nhận diện của ảnh lấy liền.

Lắc tấm ảnh có làm ảnh hiện nhanh hơn không

Không. Với phim liền khối, mọi hoá chất đã nằm kín bên trong. Lắc tay không làm ảnh hiện nhanh hơn, còn có thể làm lớp thuốc chưa ổn định dồn lệch, gây vệt hoặc mảng loang. Thói quen lắc có lẽ đến từ thời phim bóc tách, khi người ta phải hong khô lớp phủ trên mặt ảnh. Hãng Polaroid từng nói rõ là không cần lắc.

Điều thật sự có ảnh hưởng là nhiệt độ. Phim lấy liền là phản ứng hoá học, nên trời lạnh ảnh hiện chậm và ngả xanh, trời nóng ảnh hiện nhanh và ngả vàng. Người chụp mùa đông ở xứ lạnh hay giữ tấm ảnh trong túi áo sát người khi nó đang hiện.

Sụp đổ và sống lại

Thập niên 2000, máy ảnh số rẻ và tiện hơn hẳn. Polaroid gặp khó khăn tài chính từ năm 2001, rồi năm 2008 tuyên bố ngừng làm phim. Hàng triệu chiếc máy cũ trên thế giới bỗng có nguy cơ thành đồ trưng bày.

Cùng năm đó, một nhóm người hâm mộ lập ra The Impossible Project và mua lại nhà máy cuối cùng ở Enschede, Hà Lan. Họ không có công thức gốc vì nhiều nhà cung cấp hoá chất đã ngừng, nên phải pha chế lại gần như từ đầu. Những mẻ phim đầu tiên khó tính, màu lạ, hiện rất chậm. Qua nhiều năm chất lượng cải thiện, và thương hiệu Polaroid về tay nhóm này; từ năm 2020 họ dùng lại tên Polaroid cho cả máy lẫn phim.

Song song, bên Nhật, Fujifilm phát triển dòng phim lấy liền riêng và đến cuối thập niên 2010 thì bán ảnh lấy liền nhiều hơn bất kỳ ai. Chuyện đó nằm ở một bài khác trong cùng danh mục.

Góc nhìn hôm nay: vì sao một tấm ảnh chờ một phút vẫn quý

Ảnh lấy liền ngược hẳn với ảnh điện thoại: mỗi tấm chỉ có một bản, không xoá, không chỉnh, tốn tiền phim. Chính vì thế người chụp chậm lại, nhìn kỹ hơn trước khi bấm. Nhiều nhiếp ảnh gia nổi tiếng từng dùng phim Polaroid để thử sáng trước khi chụp phim khổ lớn, hoặc làm tác phẩm riêng với nó.

Muốn tìm hiểu thêm, có mấy việc làm được ngay:

• Tìm xem phim chụp lấy liền đời mới còn tương thích với dòng máy cũ nào; nhiều máy SX-70 và máy dòng 600 vẫn dùng được nếu còn chạy tốt.
• Khi mua máy cũ, kiểm tra trục lăn có sạch, không gỉ, khoang phim có đóng kín không.
• Giữ phim chưa dùng ở chỗ mát, đúng hạn; để phim trong cốp xe nắng là cách nhanh nhất để mất cả hộp.
• Để ảnh vừa ra úp mặt xuống hoặc trong bóng râm vài phút đầu, nhất là với phim liền khối đời mới.