An toàn trước, ảnh sau: chỉ chụp tia chớp từ trong nhà kiên cố hoặc trong ô tô mui kín, hoặc khi cơn dông còn ở rất xa; hễ nghe thấy sấm là bạn đã ở trong tầm sét đánh. Về kỹ thuật, tia chớp quá nhanh để bấm theo phản xạ, nên người ta để máy trên chân máy, phơi sáng vài giây đến vài chục giây liên tục và chờ tia chớp tự "vẽ" vào khung.
Luật an toàn: đọc phần này trước
Sét không chỉ đánh ngay dưới đám mây đang mưa. Các cơ quan khí tượng như Cục Khí tượng Quốc gia Mỹ (NWS) khuyến cáo: sét có thể đánh xuống cách cơn dông khoảng 15 km, kể cả ở nơi trời còn chưa mưa. Câu dễ nhớ của họ là: nghe tiếng sấm, vào nhà ngay. Nếu tai bạn còn nghe được sấm, bạn đang ở trong vùng sét có thể đánh tới.
Những điều không được làm khi muốn chụp chớp:
- Không đứng ngoài trời trống khi dông đang tới gần: bãi biển, cánh đồng, đỉnh đồi, sân thượng, bờ hồ, cầu.
- Không trú dưới cây đứng một mình, không đứng cạnh cột cao, cột cờ, tháp.
- Không cầm chân máy kim loại giữa chỗ trống. Chân máy không "hút sét" như lời đồn, nhưng người đứng cạnh nó ở chỗ cao, trống mới là vấn đề.
- Lều, chòi, nhà chờ hở bốn phía không phải nơi an toàn khi có sét.
- Không ra lại ngoài trời quá sớm: khuyến cáo phổ biến là chờ khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng.
Chỗ an toàn để chụp: trong một ngôi nhà kiên cố có dây điện, ống nước (chụp qua cửa kính đóng, không đứng ở ban công hay mái hiên hở), hoặc trong ô tô có mui kim loại kín, cửa đóng. Xe mui trần, xe máy, xe đạp không bảo vệ bạn.
Bên trong nhà cũng nên tránh: đứng sát cửa sổ mở, dùng thiết bị cắm điện trực tiếp ở ổ khi sét đánh gần, tắm vòi sen giữa lúc dông to.
Đếm giây để biết cơn dông xa hay gần
Ánh chớp đến mắt gần như ngay lập tức, còn tiếng sấm đi trong không khí khoảng 343 mét mỗi giây ở 20 °C. Đếm số giây từ lúc thấy chớp đến lúc nghe sấm, chia cho 3, ra số ki-lô-mét gần đúng.
| Số giây chớp – sấm | Khoảng cách xấp xỉ | Nên làm |
|---|---|---|
| Không nghe thấy sấm | Thường xa hơn khoảng 15 km | Có thể chụp từ xa, theo dõi hướng dông |
| 30 giây trở lên | Khoảng 10 km trở lên | Đã trong tầm sét, chuẩn bị vào chỗ trú |
| Dưới 30 giây | Dưới khoảng 10 km | Vào nhà hoặc ô tô kín ngay |
| Chớp và sấm gần như cùng lúc | Rất gần | Chỉ chụp từ trong nhà, tránh xa cửa sổ |
Đếm thì chỉ ước lượng: tiếng sấm có thể bị địa hình, gió và tiếng ồn che. Theo dõi thêm dự báo thời tiết và ảnh radar trên ứng dụng thời tiết trước khi đi.
Tia chớp nhanh cỡ nào
Một tia chớp mắt ta thấy thường là cả một chuỗi: một nhánh dẫn đường đi xuống, rồi một hoặc nhiều lần phóng điện ngược lên dọc theo cùng kênh. Mỗi lần phóng chính chỉ kéo dài cỡ vài chục micro giây, cả chuỗi thường chưa tới một giây. Đó là lý do tia chớp đôi khi trông như nhấp nháy.
Với thời gian phản ứng của con người khoảng 200–250 mili giây, cộng độ trễ của máy, bấm khi thấy chớp là gần như chắc chắn lỡ. Vì vậy nhiếp ảnh gia không "bắt" chớp; họ để máy mở sẵn và chờ chớp đến.
Thiết lập máy chụp chớp ban đêm
- Máy cố định: chân máy hoặc đặt máy chắc trên bậu cửa sổ trong nhà. Dùng hẹn giờ hoặc dây bấm mềm để không rung.
- Lấy nét tay ở vô cực (hoặc lấy nét vào một đèn xa rồi khoá). Lấy nét tự động sẽ loay hoay trong bóng tối.
- Khẩu f/5.6 – f/8, ISO 100–400: tia chớp rất sáng, khẩu mở to dễ làm tia bị cháy trắng và phình ra.
- Phơi 5–30 giây tuỳ ánh sáng thành phố. Thấy nền quá sáng thì rút ngắn thời gian hoặc khép khẩu.
- Chụp liên tục: dùng chế độ chụp theo khoảng (intervalometer) để máy bấm tấm này nối tấm kia. Phần lớn ảnh sẽ trống; vài tấm sẽ có chớp.
- Bố cục có mặt đất: một đường chân trời, mái nhà, hàng cây giúp tia chớp có tỷ lệ, ảnh có chiều sâu.
Ban ngày khó hơn nhiều vì trời quá sáng để phơi lâu. Người ta dùng kính lọc ND làm tối, hoặc thiết bị kích hoạt bằng cảm biến ánh sáng (lightning trigger) tự bấm khi cường độ sáng tăng đột ngột — tức là để máy phản ứng thay người.
Chụp chớp bằng điện thoại
- Quay video rồi trích khung: cách dễ nhất. Đặt điện thoại cố định sau cửa kính, quay ở độ phân giải cao nhất, sau đó tua từng khung để lấy khung có tia chớp rõ.
- Ứng dụng phơi sáng dài: một số ứng dụng cho phép giữ màn trập mở vài giây, gần giống máy ảnh.
- Tắt đèn trong phòng và áp sát ống kính vào kính cửa sổ (che bằng lòng bàn tay hoặc vải đen) để tránh phản chiếu.
- Chế độ chụp đêm thường ghép nhiều khung và có thể bỏ sót chớp; hãy thử, nhưng video vẫn chắc hơn.
Xử lý ảnh sau buổi chụp
Sau một buổi chụp theo khoảng, bạn sẽ có hàng trăm tấm trời tối trống trơn và vài tấm có chớp. Lọc nhanh bằng cách xem ở dạng lưới thu nhỏ: tấm có chớp sáng bừng lên, dễ nhận ra ngay.
Nhiều ảnh chớp ấn tượng thực ra là ảnh ghép chồng: lấy nhiều tấm chụp từ cùng một vị trí trong cùng một cơn dông, chồng lên nhau ở chế độ "làm sáng" (lighten) để mọi tia cùng hiện trên một khung. Cách này hợp lệ trong nhiếp ảnh nghệ thuật, nhưng khi gửi ảnh cho báo chí hoặc cuộc thi ảnh tư liệu, cần ghi rõ là ảnh ghép, vì người xem dễ tưởng tất cả tia chớp xảy ra cùng lúc.
Góc nhìn hôm nay: chụp an toàn mà vẫn đẹp
Ảnh chớp đẹp nhất thường đến từ cơn dông ở xa, nhìn từ một ô cửa cao trong nhà, khi bầu trời phía trên bạn còn trong. Dõi các cơn dông về chiều tối trên đường chân trời, chụp từ cửa sổ tầng cao, và luôn có sẵn đường lùi vào trong.
Nếu bạn ở vùng hay có dông như nhiều tỉnh Việt Nam vào mùa mưa, theo dõi cảnh báo dông sét của cơ quan khí tượng địa phương. Và nhớ: không có tấm ảnh nào đáng đổi bằng việc đứng ngoài trời khi sét đang ở gần.
Muốn đọc thêm về an toàn sét, trang hướng dẫn công khai của các cơ quan khí tượng (như NWS của Mỹ) có tài liệu dễ hiểu, kèm cả thống kê tai nạn theo hoàn cảnh: phần lớn xảy ra khi người ta ở ngoài trời làm việc, đi câu, đi chơi và chậm vào chỗ trú.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh tia chớp có nguy hiểm không?
Có, nếu bạn đứng ngoài trời khi dông ở gần. Sét có thể đánh cách cơn dông khoảng 15 km, nên còn nghe sấm là còn trong tầm nguy hiểm. Chỉ chụp từ trong nhà kiên cố hoặc ô tô mui kim loại kín, cửa đóng.
Làm sao biết sét cách mình bao xa?
Đếm số giây từ lúc thấy chớp đến lúc nghe sấm rồi chia cho 3 để ra số ki-lô-mét gần đúng, vì âm thanh đi khoảng 343 mét mỗi giây. Dưới 30 giây, tức dưới khoảng 10 km, nên vào chỗ trú ngay.
Cài đặt máy ảnh thế nào để chụp tia chớp ban đêm?
Đặt máy cố định, lấy nét tay ở vô cực, khẩu khoảng f/5.6–f/8, ISO 100–400 và phơi 5–30 giây, chụp liên tục nhiều tấm. Tia chớp sẽ tự xuất hiện trong một vài tấm khi màn trập đang mở.
Chụp tia chớp bằng điện thoại được không?
Được. Cách dễ nhất là đặt điện thoại cố định sau cửa kính, quay video độ phân giải cao rồi trích khung có tia chớp. Nhớ tắt đèn trong phòng và che phản chiếu trên kính.
Sau khi hết sấm bao lâu thì ra ngoài an toàn?
Khuyến cáo phổ biến của các cơ quan khí tượng là chờ khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng mới ra ngoài trời. Phần đuôi cơn dông vẫn có thể phóng sét dù mưa đã nhỏ.
