Câu chuyện quen thuộc kể rằng trà túi lọc ra đời tình cờ khoảng năm 1908, khi thương nhân trà Thomas Sullivan ở New York gửi mẫu trà trong túi lụa nhỏ và khách hàng nhúng nguyên túi vào nước. Chuyện ấy có thể có thật một phần, nhưng nó không phải khởi đầu: năm 1901, hai phụ nữ ở Milwaukee là Roberta Lawson và Mary Molaren đã nộp đơn xin bằng sáng chế cho một "giá đựng lá trà" bằng vải lưới, và được cấp năm 1903. Trà túi lọc vì thế là sản phẩm của nhiều người, không phải một khoảnh khắc tình cờ duy nhất.
Chuyện Thomas Sullivan: hay nhưng khó kiểm chứng
Theo phiên bản được kể nhiều nhất, Sullivan muốn tiết kiệm chi phí gửi hàng mẫu nên đựng trà trong túi lụa thay vì hộp thiếc. Khách tưởng túi được thiết kế để nhúng thẳng vào ấm, dùng thử, thấy tiện, rồi đặt hàng loại "trà trong túi". Sullivan sau đó chuyển sang vải gạc rẻ hơn.
Vấn đề là các tài liệu gốc về giai thoại này rất ít; phần lớn là chuyện kể lại nhiều thập niên sau. Câu chuyện có những đặc điểm điển hình của "huyền thoại phát minh": một sự cố nhỏ, một khách hàng vô tình, một ý tưởng bùng lên. Nó không chắc sai, nhưng nên kể kèm chữ "theo giai thoại".
Ngược lại, bằng sáng chế của Lawson và Molaren là văn bản có thật, ghi rõ ngày. Thiết kế của họ là một túi vải thưa đựng lượng trà vừa đủ cho một tách, có thể nhấc ra sau khi pha. Ý tưởng cốt lõi của túi trà đã có ở đó.
Các mốc chính của trà túi lọc
| Thời gian | Sự kiện | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| 1901–1903 | Lawson và Molaren nộp đơn rồi được cấp bằng sáng chế "giá đựng lá trà" bằng vải lưới | Có văn bản |
| Khoảng 1908 | Thomas Sullivan gửi mẫu trà trong túi lụa | Giai thoại, ít tài liệu gốc |
| Thập niên 1920 | Túi vải gạc phổ biến ở Mỹ cho nhà hàng, quán ăn | Được ghi nhận rộng rãi |
| Thập niên 1930 | Kỹ thuật chế biến trà CTC ra đời ở Assam (Ấn Độ), cho trà vụn ra màu nhanh | Được ghi nhận rộng rãi |
| 1949 | Kỹ sư Đức Adolf Rambold thiết kế túi giấy lọc hai ngăn gấp không cần keo | Được ghi nhận rộng rãi |
| Nửa sau thế kỷ 20 | Trà túi lọc chiếm phần lớn thị trường trà ở Anh và nhiều nước phương Tây | Xu hướng chung |
Bên trong túi: vì sao trà túi lọc ra màu nhanh
Lá trà nguyên cánh cần thời gian để nở ra và nhả chất. Túi lọc nhỏ không có chỗ cho lá nở, nên trà trong túi thường là trà vụn: các cấp gọi là fannings (mảnh nhỏ) và dust (vụn mịn). Diện tích bề mặt lớn giúp chất màu, chất chát và hương tan ra rất nhanh.
Kỹ thuật CTC (crush – tear – curl: nghiền, xé, cuộn), do William McKercher phát triển ở Assam trong thập niên 1930, biến lá trà thành những viên nhỏ đều đặn. Trà CTC ra màu đậm trong vài phút, hợp với pha túi và pha với sữa. Đó là lý do một tách trà túi lọc đen thường đậm màu hơn nhiều so với cùng thời gian ngâm trà lá nguyên cánh.
Ngày nay cũng có túi lọc to hình kim tự tháp làm bằng lưới, đựng trà lá to hơn, cho lá có chỗ nở.
Túi lọc làm bằng gì
- Giấy lọc: hỗn hợp sợi thực vật (như sợi gai abaca) và sợi gỗ. Nhiều loại có pha một lượng nhỏ nhựa để hàn nhiệt mép túi.
- Lưới nhựa (nylon, PET): thường dùng cho túi kim tự tháp, trông "cao cấp" hơn.
- Lưới từ nhựa sinh học như PLA làm từ tinh bột ngô: được quảng bá là thân thiện môi trường, nhưng thường cần điều kiện ủ công nghiệp mới phân huỷ tốt.
Một nghiên cứu của Đại học McGill (Canada) công bố năm 2019 trên tạp chí Environmental Science & Technology cho thấy một số túi trà bằng lưới nhựa, khi ngâm ở nhiệt độ pha trà, thải ra một lượng rất lớn hạt vi nhựa và nano nhựa vào nước. Tác động của chúng lên sức khoẻ con người hiện vẫn chưa rõ và còn đang được nghiên cứu. Ai muốn thận trọng có thể chọn túi giấy hoặc pha trà lá bằng ấm, phin lọc kim loại.
Pha trà túi lọc cho ngon
| Loại trà | Nhiệt độ nước gợi ý | Thời gian ngâm gợi ý |
|---|---|---|
| Trà đen | Nước vừa sôi | 3–5 phút |
| Trà xanh | Khoảng 70–80 °C (nước sôi để nguội vài phút) | 2–3 phút |
| Trà thảo mộc, atiso, hoa cúc | Nước vừa sôi | 5 phút hoặc hơn |
- Đổ nước lên túi thay vì thả túi vào nước đã nguội bớt.
- Đừng bóp túi khi nhấc ra: bóp làm chất chát (tanin) ra nhiều, trà đắng gắt.
- Trà xanh đắng thường do nước quá nóng hoặc ngâm quá lâu.
- Bảo quản hộp trà nơi khô, kín, xa đồ có mùi mạnh; trà vụn hút ẩm và mùi rất nhanh.
Một túi trà pha được mấy lần
Trà vụn trong túi lọc nhả phần lớn màu và vị ngay ở lần pha đầu, vì mảnh trà nhỏ. Lần thứ hai thường nhạt hẳn, chủ yếu còn màu và chút chát. Với trà túi đen, pha một lần là hợp lý. Túi kim tự tháp đựng trà lá to hơn có thể pha được hai lần, lần sau ngâm lâu hơn một chút.
Đừng để túi trà đã ngâm nằm trong cốc nhiều giờ rồi pha tiếp: trà nguội để lâu ở nhiệt độ phòng dễ có mùi lạ và là môi trường cho vi khuẩn phát triển. Pha bao nhiêu uống bấy nhiêu là thói quen tốt.
Trà túi lọc trong nếp uống trà của người Việt
Người Việt có truyền thống pha trà bằng ấm: trà xanh Thái Nguyên, trà mạn, trà ướp sen, pha đặc, uống chén nhỏ, rót nhiều lượt. Trà túi lọc vào Việt Nam như một cách uống nhanh, tiện cho văn phòng, khách sạn, đi đường. Các loại túi lọc quen thuộc gồm trà xanh, trà đen để pha trà chanh, trà sữa, và trà thảo mộc như atiso, hoa cúc, gừng. Hai cách uống không loại trừ nhau: túi lọc cho lúc vội, ấm trà cho lúc ngồi lâu.
Góc nhìn hôm nay
Trà túi lọc là ví dụ đẹp về việc lịch sử phát minh thường bị kể gọn lại thành một khoảnh khắc "à ra thế". Thật ra, có một bằng sáng chế ít ai nhắc, một giai thoại ai cũng kể, và nhiều cải tiến kỹ thuật sau đó làm nên chiếc túi ta dùng hôm nay. Phép thử nhỏ tại nhà: cắt mở một túi trà đen và đổ ra đĩa, bên cạnh là một nhúm trà lá. So kích thước mảnh trà. Rồi pha cả hai với cùng lượng nước, cùng thời gian, và so màu nước sau hai phút. Bạn sẽ hiểu ngay vì sao trà túi được gọi là trà "nhanh".
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra trà túi lọc?
Bằng sáng chế sớm nhất được biết là của Roberta Lawson và Mary Molaren ở Milwaukee, nộp năm 1901, cấp năm 1903. Câu chuyện thương nhân Thomas Sullivan gửi trà mẫu trong túi lụa khoảng năm 1908 rất nổi tiếng nhưng là giai thoại ít tài liệu gốc.
Vì sao trà túi lọc ra màu nhanh hơn trà lá?
Trà trong túi thường là trà vụn hoặc trà CTC, mảnh rất nhỏ nên diện tích tiếp xúc với nước lớn. Chất màu và chất chát vì vậy tan ra chỉ trong vài phút.
Có nên bóp túi trà sau khi pha?
Không nên. Bóp túi đẩy thêm nhiều tanin ra nước làm trà đắng, chát gắt hơn; chỉ cần nhấc túi ra và để ráo vài giây.
Túi trà có chứa vi nhựa không?
Một nghiên cứu năm 2019 của Đại học McGill ghi nhận một số túi trà bằng lưới nhựa thải ra rất nhiều hạt vi nhựa khi pha nước nóng. Tác động sức khoẻ chưa rõ; ai muốn thận trọng có thể chọn túi giấy hoặc pha trà lá.
Pha trà xanh túi lọc bằng nước bao nhiêu độ?
Khoảng 70–80 °C, tức nước sôi để nguội vài phút, ngâm 2–3 phút. Nước quá nóng hoặc ngâm quá lâu làm trà xanh đắng.
