Tin nhắn tức thời: từ ICQ, Yahoo Messenger đến ứng dụng nhắn tin hôm nay

Tin nhắn tức thời bắt đầu phổ biến với ICQ năm 1996, rồi bùng nổ với AIM, MSN Messenger và Yahoo! Messenger cuối thập niên 1990 — chương trình mà cả một thế hệ người Việt dùng để "buzz" nhau ở quán net. Điểm chung từ ngày ấy đến các ứng dụng nhắn tin hôm nay: máy của bạn giữ một kết nối mở với máy chủ, nên tin vừa gửi là được đẩy ngay sang người nhận, không phải chờ như thư điện tử.

Trước khi có "chat": nhắn trong một chiếc máy tính chung

Ý tưởng gửi dòng chữ cho người khác đang ngồi trước màn hình có từ những năm 1960–1970, khi nhiều người cùng dùng chung một máy tính lớn qua các thiết bị đầu cuối. Hệ điều hành Unix có lệnh write và talk để hai người dùng cùng máy gõ chữ qua lại. Năm 1988, Jarkko Oikarinen ở Phần Lan viết ra IRC (Internet Relay Chat), cho phép nhiều người vào chung một "kênh" để trò chuyện theo chủ đề. IRC vẫn còn được dùng trong một số cộng đồng kỹ thuật tới tận bây giờ.

Biểu tượng cảm xúc đầu tiên dạng chữ :-) cũng ra đời từ thế giới máy tính ấy: năm 1982, nhà khoa học máy tính Scott Fahlman ở Đại học Carnegie Mellon đề xuất dùng nó trên bảng tin điện tử để đánh dấu câu nói đùa, tránh người đọc hiểu nhầm.

ICQ năm 1996: "Tôi tìm bạn"

ICQ, đọc lái của "I seek you", do công ty Mirabilis của một nhóm bạn trẻ người Israel tung ra cuối năm 1996. Đó là lần đầu một chương trình nhắn tin dành cho người dùng internet phổ thông, không cần chung máy, chung trường. Mỗi người có một dãy số định danh (số UIN), danh sách bạn bè, và thứ quan trọng nhất: trạng thái trực tuyến. Bạn biết ngay ai đang ở trước máy.

Năm 1998, AOL mua lại Mirabilis. Cùng giai đoạn, AOL đã có AIM (AOL Instant Messenger, 1997), Microsoft ra MSN Messenger (1999), Yahoo ra Yahoo! Pager năm 1998 rồi đổi tên thành Yahoo! Messenger năm 1999. Cuộc đua giữa các "hệ" bắt đầu, và mỗi hệ đóng cửa với nhau: người dùng ICQ không nhắn được cho người dùng MSN.

Yahoo! Messenger ở Việt Nam: thời của "nick" và "buzz"

Ở Việt Nam, những năm 2000 gắn với Yahoo! Messenger nhiều hơn cả. Lý do khá đời thường: lúc ấy tài khoản thư Yahoo đã phổ biến, có thư là có luôn "nick" chat. Trong ký ức nhiều người 8x, 9x là những thứ rất riêng:

• Dòng trạng thái: một câu hát, một lời than, một câu nói bâng quơ mà bạn bè đọc được. Có người đổi dòng trạng thái nhiều lần một ngày.
• Buzz: nút làm rung cửa sổ chat của người kia, kèm âm thanh. Bấm liên tục là cách "gọi" quen thuộc khi người ta không trả lời.
• Chế độ ẩn (invisible): đang trực tuyến mà hiện là vắng mặt. Kèm theo là đủ mẹo để "soi" ai đang ẩn.
• Phòng chat theo tỉnh thành, theo sở thích, nơi nhiều người quen nhau lần đầu.
• Biểu tượng cảm xúc động và gõ tiếng Việt bằng bộ gõ, có khi thành "tiếng Việt không dấu" vì lỗi phông chữ.

Yahoo! Messenger chính thức ngừng hoạt động ngày 17/7/2018. MSN Messenger (sau đổi thành Windows Live Messenger) đã khép lại sớm hơn, năm 2013, người dùng được chuyển sang Skype.

Tin nhắn "tức thời" khác thư điện tử ở chỗ nào

Về kỹ thuật, khác biệt cốt lõi là đẩy (push) chứ không kéo (pull).

Kết nối luôn mở có giá: máy chủ phải giữ hàng triệu kết nối cùng lúc, và điện thoại phải giữ kết nối mà không hao pin. Bài toán ấy dẫn tới các dịch vụ thông báo đẩy của hệ điều hành, thứ mà gần như mọi ứng dụng nhắn tin trên điện thoại hiện nay dựa vào.

Năm 1999 còn có Jabber, sau được chuẩn hoá thành giao thức mở XMPP, với tham vọng biến tin nhắn tức thời thành thứ mở như thư điện tử. Nhiều hệ thống lớn từng dùng XMPP bên trong, nhưng ý tưởng "nhắn chéo giữa mọi ứng dụng" vẫn chưa thành hiện thực rộng rãi.

Từ máy tính sang điện thoại

Song song với chat trên máy tính, điện thoại di động có SMS. Tin nhắn SMS đầu tiên được gửi tháng 12/1992 ở Anh, nội dung "Merry Christmas", từ máy tính tới một chiếc điện thoại. Mỗi tin SMS giới hạn 160 ký tự theo bảng chữ Latinh cơ bản; gõ tiếng Việt có dấu thì phải mã hoá kiểu khác, mỗi tin chỉ còn 70 ký tự. Đó là một lý do người Việt quen nhắn không dấu và viết tắt.

Khi điện thoại thông minh và mạng di động có dữ liệu trở nên phổ biến, các ứng dụng nhắn tin qua internet thay dần SMS: gửi được ảnh, tiếng nói, nhóm đông người, gọi video, mà không tính tiền theo từng tin.

Những tính năng nhỏ đã đổi cách ta nói chuyện

• "Đang gõ...": báo hiệu người kia đang soạn. Tiện, nhưng cũng sinh ra cảm giác chờ đợi khi dấu ba chấm hiện rồi tắt.
• "Đã xem": cho người gửi biết tin đã tới mắt người nhận. Nhiều ứng dụng cho phép tắt.
• Tin nhắn thoại: nói thay gõ, đặc biệt hợp với tiếng Việt có dấu và người lớn tuổi.
• Mã hoá đầu cuối: chỉ máy người gửi và người nhận giải mã được nội dung, máy chủ ở giữa chỉ chuyển gói tin đã khoá.

Góc nhìn hôm nay

Nhìn lại, mỗi thế hệ ứng dụng nhắn tin đều giải cùng một bài: làm sao để chữ đi từ người này sang người kia nhanh nhất, và cho người gửi biết điều gì đang xảy ra ở đầu bên kia. Trạng thái trực tuyến của ICQ, nút buzz của Yahoo, dòng "đã xem" hôm nay là những câu trả lời khác nhau cho câu hỏi "người ấy có đang nghe mình không?".

Một việc nhỏ đáng làm: vào phần cài đặt ứng dụng nhắn tin bạn dùng, xem nó có bật mã hoá đầu cuối không, đã tắt "đã xem" chưa nếu bạn không muốn người khác biết lúc nào bạn đọc. Còn ai muốn đọc thêm về lịch sử, các bảo tàng máy tính như Computer History Museum (Hoa Kỳ) có nhiều tư liệu trực tuyến về IRC và thời đầu của chat.