Điện báo là công nghệ đầu tiên giúp tin tức đi nhanh hơn người và ngựa: từ thập niên 1840, một bức điện có thể vượt hàng trăm cây số chỉ trong vài phút, thay vì vài ngày. Bức điện nổi tiếng nhất mở đầu kỷ nguyên ấy là dòng chữ "What hath God wrought" mà Samuel Morse gửi từ Washington tới Baltimore ngày 24/5/1844. Từ đó, khái niệm "tin nóng" bắt đầu có nghĩa thật.
Khi tin tức chạy bằng chân
Trước điện báo, tốc độ của thông tin bằng tốc độ của thứ mang nó: người đưa thư, ngựa trạm, thuyền buồm, tàu hơi nước. Tin một trận đánh, một phiên chợ giá cao, một vụ tàu đắm có thể mất nhiều ngày, nhiều tuần mới tới nơi cần biết. Ở Việt Nam thời phong kiến, hệ thống trạm dịch dọc đường thiên lý chuyển công văn bằng phu trạm và ngựa theo từng chặng.
Vài cách truyền tin "không cần chạy" đã có từ lâu: khói lửa trên phong hoả đài, tiếng trống, cờ hiệu trên tàu, chim bồ câu đưa thư. Nhưng chúng chỉ mang được thông điệp rất ngắn và đã thoả thuận trước, như "giặc tới", hoặc phụ thuộc vào thời tiết và con chim.
Điện báo quang học: tháp tín hiệu của Chappe
Bước đầu tiên của "điện báo" thật ra không dùng điện. Năm 1794, ở Pháp, Claude Chappe và các anh em đưa vào hoạt động tuyến tháp tín hiệu Paris – Lille. Trên mỗi tháp có các thanh gỗ xoay được thành nhiều tư thế, mỗi tư thế ứng với một ký hiệu. Người canh tháp nhìn tháp kế bên qua ống nhòm, chép lại tư thế rồi lặp lại cho tháp tiếp theo. Tuyến tháp lan khắp nước Pháp và một số nước châu Âu.
Tháp Chappe nhanh hơn ngựa nhiều, nhưng có ba điểm yếu: cần nhiều người canh, không dùng được ban đêm hay khi sương mù, và chi phí xây tháp trên mọi ngọn đồi rất lớn.
Điện báo điện: Cooke, Wheatstone và Morse
Khi người ta hiểu dòng điện chạy trong dây gần như tức thì và làm lệch được kim nam châm, ý tưởng gửi tín hiệu bằng điện xuất hiện ở nhiều nơi. Hai hướng thành công sớm nhất:
- Ở Anh, William Cooke và Charles Wheatstone được cấp bằng sáng chế năm 1837 cho hệ thống dùng nhiều kim chỉ vào các chữ cái trên một tấm bảng. Hệ thống này được dùng dọc các tuyến đường sắt, nơi tàu cần báo trước cho ga sau.
- Ở Hoa Kỳ, Samuel Morse, cùng Alfred Vail và sự giúp đỡ kỹ thuật của nhiều người, xây hệ thống chỉ cần một dây và một mã gồm tín hiệu ngắn, dài. Chính phủ Mỹ cấp tiền dựng tuyến thử Washington – Baltimore, khoảng 60 km, và bức điện đầu tiên được gửi năm 1844.
Mã Morse thắng nhờ sự đơn giản: chỉ cần một công tắc để gõ và một người nghe, ghi lại. Người điện báo viên lành nghề nghe được bằng tai, không cần đọc băng giấy. Ở đây ta không bàn cách dùng mã để giấu tin; điểm cần nhớ là mã ấy biến chữ thành nhịp điện để đi qua dây.
Những cột mốc làm thế giới "co lại"
| Năm | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1794 | Tuyến tháp Chappe Paris – Lille | Điện báo quang học quy mô quốc gia đầu tiên |
| 1837 | Bằng sáng chế của Cooke và Wheatstone | Điện báo điện dùng trên đường sắt Anh |
| 1844 | Bức điện Washington – Baltimore của Morse | Mở đầu mạng điện báo ở Mỹ |
| 1851 | Cáp ngầm qua eo biển Manche | Nối Anh với lục địa châu Âu |
| 1858 | Cáp xuyên Đại Tây Dương đầu tiên | Chỉ hoạt động vài tuần rồi hỏng |
| 1861 | Tuyến điện báo xuyên lục địa Mỹ | Dịch vụ ngựa trạm Pony Express đóng cửa ngay sau đó |
| 1866 | Cáp xuyên Đại Tây Dương bền vững | Tin giữa châu Âu và Mỹ từ cả tuần còn vài phút |
Câu chuyện Pony Express là minh hoạ rõ nhất. Dịch vụ đưa thư bằng ngựa chạy tiếp sức qua miền Tây nước Mỹ chỉ hoạt động khoảng mười tám tháng, từ năm 1860 đến 1861. Khi đường dây điện báo nối hai bờ nước Mỹ hoàn thành tháng 10/1861, những chàng kỵ sĩ nổi tiếng nhất nước Mỹ mất việc trong vài ngày.
Điện báo đổi tin tức, buôn bán và đời sống
Khi tin đi nhanh, nhiều thứ thay đổi theo:
- Báo chí: các hãng thông tấn ra đời và lớn mạnh nhờ bán tin qua điện báo. Paul Julius Reuter từng dùng chim bồ câu để nối một khoảng trống giữa hai tuyến điện báo ở châu Âu năm 1850, trước khi dây điện lấp kín khoảng trống ấy. Bài báo bắt đầu có dòng ghi "theo điện tin từ...".
- Giá cả: giá hàng hoá ở các chợ, sàn giao dịch xa nhau tiến lại gần nhau, vì người buôn biết ngay nơi nào đắt, nơi nào rẻ.
- Giờ giấc: đường sắt và điện báo cùng thúc đẩy việc thống nhất giờ giữa các thành phố, vì trước đó mỗi nơi tự lấy giờ theo mặt trời.
- Ngôn ngữ: tiền điện tính theo chữ, nên người ta học cách viết cực ngắn. Kiểu câu "Mẹ ốm nặng, về ngay" là dấu vết của lối viết ấy trong tiếng Việt.
Điện tín trong đời sống người Việt
Cuối thế kỷ 19, người Pháp dựng các tuyến điện báo ở Đông Dương, nối các tỉnh lỵ với nhau và với bên ngoài. Bưu điện trở thành nơi "đánh điện". Với nhiều gia đình Việt suốt thế kỷ 20, một bức điện tín là chuyện lớn: nó thường mang tin khẩn, tin vui đột ngột hay tin buồn. Người đưa điện gõ cửa là cả nhà hồi hộp.
Văn phong điện tín có những nét riêng: bỏ hư từ, viết không dấu ở thời kỳ máy móc không hỗ trợ, gộp nhiều ý vào vài chữ. Những người lớn tuổi còn nhớ cách đếm chữ trước khi đưa phiếu qua quầy để bớt tiền cước.
Góc nhìn hôm nay
Điện báo đã gần như biến mất khỏi đời sống thường ngày, nhưng nó để lại hai thứ ta vẫn đang dùng. Thứ nhất là ý tưởng mạng lưới: các trạm nối nhau, tin nhắn được chuyển tiếp qua từng nút, giống cách internet chuyển gói tin. Thứ hai là những tuyến cáp ngầm dưới biển: tuyến cáp quang ngày nay đi theo đúng logic những sợi cáp điện báo thế kỷ 19, có khi cập bờ gần những điểm cũ.
Muốn xem tận mắt, bạn có thể ghé khu trưng bày về lịch sử bưu chính viễn thông ở các bảo tàng chuyên ngành, hoặc ngắm kiến trúc Bưu điện Trung tâm Sài Gòn, công trình xây cuối thế kỷ 19 và vẫn hoạt động. Sách nên đọc: The Victorian Internet của Tom Standage, kể lịch sử điện báo một cách rất dễ đọc.
Một phép thử nhỏ: hãy viết một tin nhắn báo việc quan trọng trong đúng mười chữ. Bạn sẽ hiểu vì sao người đánh điện ngày xưa phải nghĩ lâu trước khi viết.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra điện báo?
Điện báo không do một người phát minh. Ở Anh, Cooke và Wheatstone có bằng sáng chế điện báo điện năm 1837; ở Mỹ, Samuel Morse cùng Alfred Vail xây hệ thống một dây dùng mã Morse và gửi bức điện nổi tiếng năm 1844. Trước đó, Claude Chappe đã làm điện báo quang học ở Pháp từ năm 1794.
Bức điện đầu tiên của Morse viết gì?
Ngày 24/5/1844, Morse gửi từ Washington tới Baltimore dòng chữ "What hath God wrought", một câu trong Kinh Thánh, tạm hiểu là "Những gì Chúa đã làm". Đây là bức điện mở đầu tuyến điện báo thử nghiệm do chính phủ Mỹ cấp tiền.
Điện báo nhanh hơn ngựa bao nhiêu?
Ngựa tiếp sức tốt nhất mất nhiều ngày để đưa thư qua hàng nghìn cây số, còn tín hiệu điện báo đi gần như tức thì, thời gian chủ yếu là để gõ và chép lại. Khi đường điện báo xuyên nước Mỹ hoàn thành năm 1861, dịch vụ ngựa trạm Pony Express đóng cửa ngay.
Cáp điện báo xuyên Đại Tây Dương có từ khi nào?
Tuyến đầu tiên hoàn thành năm 1858 nhưng chỉ hoạt động vài tuần rồi hỏng. Tuyến bền vững được đặt thành công năm 1866, đưa thời gian truyền tin giữa châu Âu và Bắc Mỹ từ khoảng mười ngày đi tàu xuống còn vài phút.
Vì sao điện tín ngày xưa viết rất ngắn?
Cước điện tín tính theo số chữ, nên người gửi bỏ bớt hư từ và chỉ giữ ý chính. Lối viết kiểu "Mẹ ốm, về ngay" vì thế trở thành dấu ấn quen thuộc của điện tín trong tiếng Việt.
