Mã QR thanh toán hoạt động thế nào: quét là trả, phía sau là gì

Mã QR thanh toán thực chất chỉ là một tờ "phiếu điền sẵn": trong các ô vuông đen trắng có mã ngân hàng, số tài khoản, đôi khi cả số tiền và nội dung. Ứng dụng ngân hàng đọc mã, điền giúp bạn các ô đó, rồi phần còn lại vẫn là một lần chuyển khoản nhanh liên ngân hàng. Cái "quét là trả" nhanh là nhờ bỏ được bước gõ tay, chứ không phải nhờ chiếc mã tự chuyển tiền.

Mã QR ra đời ở đâu

QR là viết tắt của Quick Response, nghĩa là "phản hồi nhanh". Mã này do kỹ sư Masahiro Hara và nhóm của ông ở Denso Wave, một công ty thành viên của tập đoàn linh kiện ô tô Denso (Nhật Bản), phát triển năm 1994. Mục đích ban đầu rất đời thường: theo dõi linh kiện trong nhà máy ô tô. Mã vạch một chiều thời đó chứa ít thông tin và phải quét đúng hướng, còn công nhân cần quét nhanh hàng nghìn thùng hàng mỗi ngày.

Ý tưởng then chốt nằm ở ba ô vuông lớn ở ba góc. Chúng có tỉ lệ đen – trắng đặc biệt, gần như không xuất hiện trong chữ in hay hình ảnh xung quanh, nên máy quét nhận ra ngay đâu là mã và mã đang xoay theo hướng nào. Nhờ vậy, bạn có thể đưa điện thoại nghiêng, ngược, lệch mà vẫn quét được.

Denso Wave giữ bằng sáng chế nhưng tuyên bố không đòi quyền khi người khác dùng mã theo chuẩn. Quyết định ấy giúp QR lan ra khắp thế giới, từ vé máy bay, thực đơn quán ăn đến thanh toán.

Bên trong ô vuông có gì

Nhìn kỹ một mã QR, bạn sẽ thấy nó không phải các chấm ngẫu nhiên:

• Ba ô định vị ở ba góc giúp máy biết vị trí và hướng.
• Đường định thời: một hàng chấm đen trắng xen kẽ nối giữa các ô định vị, cho máy biết kích thước mỗi ô nhỏ.
• Vùng thông tin định dạng ghi mức sửa lỗi và kiểu mặt nạ đang dùng.
• Vùng dữ liệu: phần lớn diện tích, chứa nội dung thật đã được mã hoá thành các bit.
• Khoảng lề trắng bao quanh. Dán mã sát mép giấy màu, hay in đè hoa văn lên lề, là một lý do khiến mã khó quét.

Vì sao mã bị bẩn, rách một góc vẫn quét được

QR dùng thuật toán sửa lỗi Reed–Solomon, cùng họ với cách đĩa CD chịu được vết xước. Có bốn mức sửa lỗi, cho phép khôi phục dữ liệu khi mất khoảng 7%, 15%, 25% và 30% số ô. Đó là lý do một số cửa hàng in được logo nhỏ đè giữa mã mà vẫn quét bình thường: phần bị che nằm trong giới hạn sửa lỗi.

Mã QR thanh toán chứa thông tin gì

Mã QR thanh toán ở Việt Nam theo chuẩn VietQR, do NAPAS cùng các ngân hàng triển khai, dựa trên tiêu chuẩn mã QR thanh toán quốc tế của EMVCo (tổ chức chuẩn hoá do các hãng thẻ lớn lập ra). Trong chuẩn này, dữ liệu được xếp thành từng trường có mã số, độ dài và giá trị, nối liền thành một chuỗi ký tự. Các trường chính gồm:

Điểm đáng lưu ý: mã QR không chứa tiền, không chứa mật khẩu, và tự nó không chuyển được đồng nào. Nó chỉ là địa chỉ cộng thêm vài thông tin điền sẵn. Muốn tiền đi, người quét vẫn phải mở ứng dụng ngân hàng, xác thực và bấm xác nhận.

Mã tĩnh và mã động khác nhau thế nào

Mã tĩnh là loại bạn thấy in trên tấm bìa ở quầy tạp hoá, xe bánh mì. Nó chỉ chứa ngân hàng và số tài khoản. Người mua quét xong phải tự gõ số tiền. Một mã dùng mãi, không đổi.

Mã động được sinh ra cho từng đơn hàng, thường hiện trên máy tính tiền hoặc màn hình đặt hàng trực tuyến. Nó chứa sẵn số tiền và mã đơn trong phần nội dung. Hệ thống bán hàng nhờ đó tự đối chiếu: khoản tiền nào về kèm mã đơn nào thì đơn đó đã trả. Đây là lý do khi thanh toán trực tuyến, bạn được dặn không sửa nội dung chuyển khoản.

Từ lúc quét đến lúc "ting ting"

1. Camera chụp liên tục, phần mềm tìm ba ô định vị, nắn ảnh cho thẳng.
2. Phần mềm đọc từng ô, sửa lỗi, giải ra chuỗi ký tự.
3. Ứng dụng tách các trường, kiểm tra mã CRC. Sai một ký tự là báo mã không hợp lệ.
4. Ứng dụng tra tên chủ tài khoản qua hệ thống liên ngân hàng và hiện lên cho bạn xem.
5. Bạn xác thực, lệnh đi như một giao dịch chuyển khoản nhanh bình thường.
6. Ngân hàng của người bán ghi có, thiết bị báo âm thanh ở quầy kêu lên.

Bước 1 đến bước 3 thường chỉ mất một phần nhỏ của giây trên điện thoại đời mới. Phần còn lại chính là cơ chế chuyển khoản nhanh liên ngân hàng.

Vì sao QR thắng ở Việt Nam

Ở nhiều nước, thanh toán không tiền mặt đi qua máy quẹt thẻ. Máy này phải mua hoặc thuê, có phí trên mỗi giao dịch, cần kết nối ổn định. Với một quán nước vỉa hè, đó là gánh nặng. Mã QR thì khác: chỉ cần in ra một tờ giấy. Người mua đã có sẵn điện thoại và ứng dụng ngân hàng. Khi hai thứ đó gặp nhau, việc trả tiền gần như không tốn thêm hạ tầng nào ở phía người bán.

Thêm một yếu tố: chuẩn chung. Khi mọi ngân hàng cùng đọc được một loại mã, người bán không phải dán năm bảy mã cho năm bảy ứng dụng. Tờ bìa VietQR ở quầy hàng có thể được quét bằng ứng dụng của hầu hết ngân hàng trong nước.

Mẹo dùng mã QR cho chắc

• Luôn nhìn tên người nhận trước khi xác nhận. Mã QR dán đè lên mã thật là chiêu đã có người dùng để chiếm tiền của cửa hàng.
• Người bán nên kiểm tra mã của mình định kỳ: tự quét thử bằng điện thoại, xem tên hiện ra có đúng không.
• Không quét QR lạ để "nhận tiền". Nhận tiền thì người khác quét mã của bạn, bạn không cần quét gì cả.
• Mã khó quét: lau ống kính, bật đèn, lùi ra một chút để mã nằm gọn trong khung, đừng dí sát quá.
• In mã cho cửa hàng: giữ lề trắng quanh mã, in đủ lớn, tránh giấy bóng phản chiếu đèn.

Góc nhìn hôm nay

Mã QR là ví dụ hiếm hoi về một công nghệ từ nhà máy bước thẳng ra đời sống. Ba mươi năm trước nó được nghĩ ra để đếm linh kiện; hôm nay nó đứng giữa mỗi ly cà phê và người bán. Một phép thử nhỏ để hiểu nó: dùng ứng dụng đọc QR không phải của ngân hàng (camera nhiều điện thoại có sẵn tính năng này, hoặc một trang đọc QR) để quét mã tĩnh của chính bạn. Bạn sẽ thấy hiện ra một chuỗi dài toàn chữ số và chữ cái, mở đầu bằng "000201". Đó là dòng chữ mà ứng dụng ngân hàng đọc mỗi lần bạn quét để trả tiền.

Ai muốn đọc sâu có thể tìm tài liệu "EMV QR Code Specification for Payment Systems" trên trang của EMVCo, hoặc trang giới thiệu VietQR của NAPAS.