Thủ môn khúc côn cầu trên băng và thủ môn bóng ném thường chỉ có khoảng 0,2–0,4 giây từ lúc cú sút được tung ra tới lúc bóng hoặc bóng puck tới khung thành. Họ không chặn bằng cách thấy rồi lao theo, mà bằng ba thứ: đứng đúng vị trí để thu hẹp góc sút, đọc tay và thân người sút trước khi bóng rời đi, và để cơ thể chiếm càng nhiều diện tích khung thành càng tốt.
Những con số của hai khung thành nhỏ
Khung thành khúc côn cầu trên băng rộng 6 feet, cao 4 feet, tức khoảng 1,83 × 1,22 mét. Khung thành bóng ném rộng 3 mét, cao 2 mét. Cả hai đều nhỏ hơn nhiều so với khung thành bóng đá, và cả hai đều đón những cú sút từ cự ly gần.
Một phép tính đơn giản, bỏ qua lực cản:
| Tình huống | Khoảng cách | Tốc độ giả định | Thời gian tới khung |
|---|---|---|---|
| Ném phạt 7 mét bóng ném | 7 m | 90 km/h (25 m/s) | ≈ 0,28 giây |
| Bóng ném, sút xa | 9–10 m | 90 km/h | ≈ 0,36–0,4 giây |
| Khúc côn cầu, sút từ khu trước khung | 10 m | 130 km/h (≈ 36 m/s) | ≈ 0,28 giây |
| Khúc côn cầu, sút từ xa | 18 m | 150 km/h (≈ 42 m/s) | ≈ 0,43 giây |
Tốc độ trong bảng là mức minh hoạ cho cú sút mạnh ở cấp cao, không phải kỷ lục. Kết luận chung vẫn rõ: thường dưới nửa giây, nhiều khi chỉ khoảng một phần tư giây.
Thu hẹp góc: hình học làm thay phản xạ
Thứ quan trọng nhất với cả hai loại thủ môn không diễn ra lúc bóng bay, mà trước đó. Hãy tưởng tượng một hình tam giác nối điểm sút với hai cột dọc. Thủ môn đứng càng gần đường giữa của tam giác và càng tiến ra phía người sút, phần khung thành còn trống bị thân người che càng nhiều.
Thủ môn khúc côn cầu di chuyển liên tục trong khu vực trước khung, luôn giữ mình nằm trên đường nối giữa bóng puck và tâm khung thành. Thủ môn bóng ném cũng vậy, và trong tình huống đối mặt, họ thường bước ra rồi giữ tư thế rộng, tay chân dang ra để "lấp" khung.
Đây là bài học đáng nhớ: trong thể thao, hình học thường đáng giá hơn mili giây. Một thủ môn đứng sai vài chục centimet buộc phải phản xạ nhanh hơn; một thủ môn đứng đúng chỉ cần chặn những gì đi về phía mình.
Kiểu chắn "bướm" trong khúc côn cầu
Từ khoảng thập niên 1990, đa số thủ môn khúc côn cầu chuyên nghiệp dùng kiểu chắn gọi là "butterfly" (bướm): quỳ xuống, hai ống chân bè ra hai bên dọc mặt băng, đầu gối khép, hai tay và thân che phần trên. Kiểu này lấp gần kín phần dưới khung thành, nơi nhiều cú sút đi tới.
Về mặt phản xạ, kiểu bướm là một cách khôn ngoan: thay vì phải chọn trái hay phải trong tích tắc với từng cú sút sát mặt băng, thủ môn che sẵn cả vùng ấy. Phần phải phản ứng thật chỉ còn lại góc cao, nơi tay và găng bắt bóng làm việc.
Bị che tầm nhìn: kẻ thù lớn nhất
Trong khúc côn cầu, nhiều bàn thắng không đến từ cú sút quá nhanh mà từ việc thủ môn không nhìn thấy bóng puck lúc nó được sút. Cầu thủ đứng chắn trước mặt thủ môn khiến bóng hiện ra muộn, có khi chỉ còn vài mét. Lúc ấy thời gian phản ứng thực tế bị cắt đi một nửa.
Thủ môn đối phó bằng cách nghiêng người, hạ thấp nhìn qua chân hoặc vai người chắn, và dựa vào âm thanh, vị trí cầu thủ sút để đoán. Bóng puck đổi hướng do chạm gậy hay chân người khác cũng là tình huống gần như không thể phản xạ kịp.
Bóng ném: đọc cánh tay người ném
Thủ môn bóng ném có lợi thế hơn một chút: cánh tay người ném phải vung qua một vòng rõ ràng, nên có nhiều tín hiệu hơn so với một cú cổ tay trong khúc côn cầu. Người ném giỏi biết điều này và hay dùng:
- Động tác giả: vung tay như ném mạnh rồi đổi sang ném bổng nhẹ qua đầu thủ môn.
- Ném nảy: cho bóng chạm sàn trước thủ môn để đổi đường bay.
- Đổi tầm cao muộn: giữ bóng lâu, chỉ quyết định cao hay thấp ở phút chót.
Trong quả ném phạt 7 mét, thủ môn thường đứng lùi hoặc tiến lên tuỳ người ném, và có khi chủ động nghiêng người về một phía để "mời" người ném sút vào phía kia, nơi mình đã chuẩn bị sẵn.
Thân thể thủ môn: chuẩn bị cho phản ứng
Thủ môn hai môn này dành nhiều thời gian tập luyện cho thứ không mấy ai để ý: tư thế chờ. Gối chùng, trọng tâm trên phần trước bàn chân, tay mở ra hai bên ngang hông, găng hoặc bàn tay luôn trong tầm nhìn. Ở tư thế ấy, quãng đường tay phải đi để chạm tới góc cao ngắn hơn, và cơ chân đã sẵn để đẩy sang ngang.
Nếu đếm thời gian, một động tác tay ngắn có thể tốn chỉ khoảng một phần mười giây, còn một cú đổ người cả thân mất lâu hơn nhiều. Vì vậy thủ môn giỏi cố xử lý càng nhiều cú sút càng tốt bằng tay, chân, găng đặt sẵn, và chỉ đổ người khi thật cần. Họ cũng tập bắt hai lần liên tiếp, vì bóng bật ra từ lần cản đầu thường là cơ hội ghi bàn tiếp theo của đối phương.
Mắt của thủ môn giỏi
Nghiên cứu về thủ môn bóng ném và khúc côn cầu bằng máy theo dõi ánh mắt cho xu hướng giống các môn khác: người giỏi nhìn vào cánh tay, bàn tay, gậy và bóng nhiều hơn, ít đảo mắt hơn. Họ cũng giữ ánh nhìn ổn định trên bóng trong lúc người sút chuẩn bị, chứ không nhìn khắp nơi.
Một điểm thực tế: thủ môn hay nói "nhìn bóng puck tới tận găng", nhưng ở cự ly vài mét với tốc độ cao, mắt không thể bám liên tục. Thứ họ làm được là theo dõi tốt đoạn đầu và đặt găng vào chỗ dự đoán.
Phép thử tại nhà: vì sao đứng đúng quan trọng
- Dùng hai chiếc ghế làm khung thành rộng khoảng 2 mét.
- Một người đứng cách khung 5 mét, ném nhẹ một quả bóng mềm về phía khung.
- Người giữ khung thử hai cách: đứng sát vạch khung, rồi bước ra trước 1 mét theo đường về phía người ném.
- Đếm số lần chặn được trong mỗi lượt 15 quả.
Bước ra đúng đường làm số quả chặn được tăng rõ, dù phản xạ của bạn không hề thay đổi. Dùng bóng mềm, ném vừa sức, không ném vào mặt.
Góc nhìn hôm nay
Khúc côn cầu trên băng còn xa lạ với nhiều người Việt, còn bóng ném có phong trào ở trường học và các đội tuyển. Nhưng bài học của hai vị trí thủ môn này đúng với mọi môn có khung thành: đừng đặt hết hy vọng vào phản xạ. Vị trí đứng, tư thế che khung và khả năng đọc người sút làm phần lớn công việc trước khi phản xạ có cơ hội lên tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Thủ môn khúc côn cầu có bao nhiêu thời gian để chặn cú sút?
Với cú sút mạnh từ khu trước khung thành, bóng puck tới nơi trong khoảng 0,25–0,3 giây; từ xa hơn thì khoảng 0,4 giây. Nếu tầm nhìn bị che, thời gian thực tế còn ngắn hơn nhiều.
Kiểu bắt butterfly trong khúc côn cầu là gì?
Là kiểu thủ môn quỳ xuống, hai ống chân bè ra dọc mặt băng, đầu gối khép, tay và thân che phần trên. Kiểu này che kín phần dưới khung thành nên giảm số lần phải phản xạ với cú sút sát băng.
Thủ môn bóng ném chặn quả phạt 7 mét thế nào?
Họ đọc cánh tay, thân người ném và chọn vị trí đứng để thu hẹp góc. Nhiều thủ môn chủ động để hở một phía để dụ người ném, rồi chuẩn bị sẵn cho phía đó. Bóng tới khung chỉ trong khoảng ba phần mười giây nên phải quyết định sớm.
Vì sao thủ môn hay tiến ra khỏi khung thành?
Tiến ra theo đường nối giữa bóng và tâm khung làm góc sút còn trống nhỏ lại. Đây là hình học: cùng một thân người, đứng gần người sút hơn thì che được nhiều phần khung thành hơn.
