Tiếng Việt có rất nhiều thành ngữ nói về sự nhanh: "nhanh như chớp", "nhanh như cắt", "trong nháy mắt", "chớp mắt một cái", "nhanh như sóc", "ba chân bốn cẳng". Phần lớn lấy hình ảnh từ thiên nhiên và cơ thể: tia chớp, con chim cắt, cái chớp mắt, con sóc. Bên cạnh đó lại có cả một kho câu nhắc nhở đừng vội, như "dục tốc bất đạt" hay "chậm mà chắc", cho thấy người xưa vừa quý cái nhanh vừa dè chừng nó.
Nhóm lấy hình ảnh từ trời đất
Nhanh như chớp
Tia chớp là thứ nhanh nhất mà người xưa nhìn thấy bằng mắt: loé lên rồi tắt trong chưa tới một giây. Một tia sét thường gồm vài lần phóng điện nối tiếp nhau, mỗi lần chỉ kéo dài vài chục micro giây; cả chuỗi cũng chỉ khoảng vài phần mười giây. Nói ai đó "nhanh như chớp" là nói họ làm xong trước khi người khác kịp nhận ra. Các ngôn ngữ khác cũng có cách so sánh tương tự, như tiếng Anh quick as lightning, cho thấy đây là hình ảnh gần như phổ quát.
Nhanh như gió, như điện
"Nhanh như gió" tả cái nhanh lướt qua, khó nắm bắt. "Nhanh như điện" là hình ảnh mới hơn, chỉ có thể xuất hiện sau khi điện và điện báo đi vào đời sống từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Thành ngữ cũng có tuổi: hình ảnh nào được so sánh cho ta biết người nói sống ở thời nào.
Bóng câu qua cửa sổ
Câu này nói về thời gian trôi nhanh chứ không về hành động nhanh. Nó bắt nguồn từ sách Trang Tử, thiên Trí Bắc Du: đời người trong trời đất như con ngựa trắng (bạch câu) phi qua khe hở, thoáng cái đã qua. Người Việt quen gọi là "bóng câu qua cửa sổ" hoặc "bóng câu qua khe cửa". Đây là một trong số ít thành ngữ về sự nhanh mà ta truy được nguồn văn bản rõ ràng.
Nhóm lấy hình ảnh từ cơ thể
Trong nháy mắt, chớp mắt một cái
Cái chớp mắt là đơn vị đo thời gian tự nhiên nhất: ai cũng có, ai cũng làm hàng chục nghìn lần mỗi ngày. Một lần chớp mắt kéo dài khoảng 100–400 mili giây. Người Việt nói "trong nháy mắt", "chớp mắt một cái đã…"; tiếng Anh có in the blink of an eye; tiếng Hán có chữ 瞬 (thuấn, nghĩa đen là chớp mắt) trong 瞬間, tức "khoảnh khắc". Vậy là ba nền văn hoá chọn cùng một thước đo.
Ba chân bốn cẳng
Thành ngữ phóng đại vui: chạy nhanh tới mức như có thêm chân. "Chạy ba chân bốn cẳng" thường dùng cho cảnh vội vã, có chút hoảng hốt hoặc háo hức.
Mắt nhanh tay lẹ
Khen người phản ứng nhanh, nhìn thấy là làm được ngay. Ở đây cái nhanh là sự phối hợp giữa nhìn và hành động, đúng thứ mà các nhà khoa học gọi là thời gian phản ứng.
Nhóm lấy hình ảnh từ con vật
- Nhanh như cắt: "cắt" thường được hiểu là chim cắt, loài chim săn mồi nổi tiếng lao xuống bắt mồi cực nhanh. Cũng có người hiểu "cắt" theo nghĩa động tác cắt gọn, dứt khoát. Cách hiểu thứ nhất phổ biến hơn, nhưng thành ngữ dân gian hiếm khi có "giấy khai sinh", nên khó khẳng định tuyệt đối.
- Nhanh như sóc: con sóc chuyền cành thoăn thoắt, nhảy nhót không ngừng. Hay dùng cho trẻ con hiếu động.
- Nhanh như cáo: nghiêng về sự lanh lợi, láu lỉnh hơn là tốc độ.
- Phía ngược lại: chậm như rùa, chậm như sên.
Bảng tra nhanh: thành ngữ và sắc thái
| Thành ngữ | Nói về | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Nhanh như chớp | Hành động | Khen, ngạc nhiên | "Nó chộp quả bóng nhanh như chớp." |
| Nhanh như cắt | Hành động | Gọn, dứt khoát | "Chị ấy thái rau nhanh như cắt." |
| Trong nháy mắt | Thời gian rất ngắn | Trung tính | "Đĩa bánh hết trong nháy mắt." |
| Ba chân bốn cẳng | Chạy, đi | Vội vã, hơi hài hước | "Nghe gọi, nó ba chân bốn cẳng chạy về." |
| Bóng câu qua cửa sổ | Thời gian, đời người | Trầm ngâm, tiếc nuối | "Đời người như bóng câu qua cửa sổ." |
| Thời gian thấm thoắt thoi đưa | Thời gian | Kể chuyện, hoài niệm | "Thấm thoắt đã mười năm." |
| Nhanh nhảu đoảng | Tính cách | Chê nhẹ: nhanh mà ẩu | "Nhanh nhảu đoảng, làm đổ cả bát canh." |
Hình ảnh "thoi đưa" cũng đáng để ý: con thoi dệt vải được người thợ đẩy qua lại trên khung cửi liên tục, nhanh và đều. Với người sống giữa làng dệt, đó là hình ảnh quen thuộc nhất về sự lặp lại vùn vụt.
Cái nhanh bị chê: kho câu nhắc nhở
Thú vị là cùng một kho tiếng nói, bên cạnh những lời khen nhanh nhẹn lại có rất nhiều câu cảnh giác với sự vội:
- Dục tốc bất đạt (欲速則不達): muốn nhanh thì không tới được. Câu này có nguồn rõ ràng: sách Luận Ngữ, thiên Tử Lộ, khi Khổng Tử dặn học trò làm quan đừng ham nhanh, đừng ham lợi nhỏ.
- Nhanh nhảu đoảng: nhanh mà ẩu, làm hỏng việc.
- Ăn vội thì nghẹn, đi vội thì vấp: những lời dặn đời thường cùng một ý.
- Chậm mà chắc: đề cao sự vững vàng hơn tốc độ.
- Nước đến chân mới nhảy: chê sự chậm trễ, nhưng cũng là lời nhắc rằng phản ứng tức thì không thay được chuẩn bị từ trước.
Đặt hai kho này cạnh nhau, ta thấy một sự cân bằng: người xưa khen cái nhanh trong phản ứng (mắt nhanh tay lẹ, nhanh như cắt) nhưng dè chừng cái nhanh trong quyết định (dục tốc bất đạt). Đây cũng là điều mà khoa học về phản xạ ngày nay đồng ý: phản ứng nhanh có giá trị, nhưng phản ứng vội khi chưa đủ thông tin thì dễ sai.
Thử so thành ngữ với con số đo được
Nếu đặt các hình ảnh trong thành ngữ lên cùng một thước đo, ta được bảng sau (các con số là mức điển hình, làm tròn):
| Hình ảnh | Khoảng thời gian điển hình |
|---|---|
| Một lần phóng điện trong tia sét | Vài chục micro giây |
| Một cái chớp mắt | Khoảng 100–400 mili giây |
| Thời gian phản ứng với ánh sáng của người trẻ khoẻ | Khoảng 200–250 mili giây |
| Thời gian để nói hết câu "nhanh như chớp" | Khoảng 1 giây |
Một kết luận vui: khi bạn kịp thốt lên "nhanh như chớp", tia chớp đã tắt từ lâu.
Góc nhìn hôm nay
Thành ngữ là kho dữ liệu về cách người xưa quan sát thế giới. Một hoạt động nhỏ cho cả nhà: mỗi người kể một thành ngữ về sự nhanh hoặc sự chậm, rồi thử đoán xem hình ảnh trong đó dài bao lâu, sau đó tra con số thật. Muốn đọc thêm, Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam của Vũ Dung, Vũ Thuý Anh, Vũ Quang Hào và các công trình của Nguyễn Lân là những nguồn tra cứu được dùng rộng rãi. Với thành ngữ gốc Hán như "dục tốc bất đạt" hay "bóng câu qua cửa sổ", nên đọc cả nguyên văn trong Luận Ngữ và Trang Tử để thấy câu nói được đặt trong ngữ cảnh nào.
Câu hỏi thường gặp
Thành ngữ nào nói về sự nhanh nhẹn?
Những thành ngữ hay gặp là "nhanh như chớp", "nhanh như cắt", "nhanh như sóc", "trong nháy mắt", "mắt nhanh tay lẹ", "ba chân bốn cẳng". Mỗi câu có sắc thái riêng, từ khen ngợi tới tả cảnh vội vã.
Nhanh như cắt là gì?
Là nói ai đó làm việc rất nhanh và gọn. "Cắt" thường được hiểu là chim cắt, loài chim săn mồi lao xuống cực nhanh, dù cũng có người hiểu theo nghĩa động tác cắt dứt khoát.
Bóng câu qua cửa sổ nghĩa là gì?
Là ví thời gian, đời người trôi qua rất nhanh, như bóng ngựa phi qua khe cửa. Câu này bắt nguồn từ sách Trang Tử, thiên Trí Bắc Du.
Dục tốc bất đạt nghĩa là gì?
Nghĩa là muốn nhanh thì lại không đạt được. Câu này có trong sách Luận Ngữ, thiên Tử Lộ, khi Khổng Tử khuyên học trò đừng nóng vội khi làm việc.
Một cái chớp mắt dài bao lâu?
Khoảng 100–400 mili giây, tuỳ người và hoàn cảnh. Đó là lý do "trong nháy mắt" được dùng để chỉ một khoảng thời gian rất ngắn, dưới nửa giây.
