Thí nghiệm kẹo dẻo là loạt nghiên cứu của nhà tâm lý học Walter Mischel tại Đại học Stanford từ cuối thập niên 1960: trẻ mẫu giáo được chọn ăn ngay một phần thưởng nhỏ, hoặc chờ một lúc để được hai phần. Những theo dõi sau đó từng gợi ý trẻ chờ được lâu có kết quả học tập tốt hơn khi lớn. Nhưng nghiên cứu lặp lại quy mô lớn của Watts, Duncan và Quan năm 2018 cho thấy mối liên hệ này yếu đi nhiều khi tính tới hoàn cảnh gia đình, nên không thể coi thời gian chờ kẹo là "thước đo tương lai" của một đứa trẻ.
Thí nghiệm gốc diễn ra thế nào
Các thí nghiệm được làm ở trường mẫu giáo Bing, nằm trong khuôn viên Đại học Stanford (California, Mỹ), với trẻ khoảng 3–5 tuổi, phần lớn là con của giảng viên và sinh viên trường. Kịch bản cơ bản:
- Trẻ ngồi một mình trong phòng, trước mặt có một phần thưởng nhỏ trẻ thích: kẹo dẻo marshmallow, bánh quy, bánh quy xoắn… tuỳ đứa.
- Người làm thí nghiệm nói sẽ ra ngoài một lúc. Nếu trẻ chờ được tới khi người đó quay lại, trẻ được hai phần. Nếu không muốn chờ, trẻ rung chuông, người lớn quay lại ngay, và trẻ được ăn một phần.
- Người làm thí nghiệm đo xem trẻ chờ được bao lâu, tối đa khoảng 15–20 phút tuỳ phiên bản.
Mục đích ban đầu của Mischel không phải là dự đoán tương lai của trẻ. Ông muốn biết trẻ làm thế nào để chờ được, và điều kiện nào giúp hay cản việc chờ. Những công bố đầu tiên vào đầu thập niên 1970 tập trung đúng câu hỏi đó.
Phát hiện bền vững nhất: cách chờ quan trọng hơn "ý chí"
Kết quả được nhiều người biết nhất lại là kết quả ít được nhắc nhất trên mạng: hoàn cảnh và chiến lược thay đổi thời gian chờ rất mạnh.
- Khi phần thưởng được đặt ngay trước mặt, trẻ chờ ngắn hơn hẳn so với khi phần thưởng bị che đi.
- Trẻ tự đánh lạc hướng (hát, che mắt, nói chuyện một mình, nghịch chân tay) chờ được lâu hơn.
- Khi được gợi ý nghĩ về kẹo dẻo theo cách "lạnh", như tưởng tượng nó là đám mây trắng tròn, thay vì cách "nóng" (ngọt, mềm, ngon), trẻ chờ lâu hơn. Ngược lại, nghĩ về vị ngon làm thời gian chờ ngắn lại.
Nghĩa là khả năng chờ không phải một "lượng ý chí" cố định trong người, mà phụ thuộc nhiều vào cách bày biện và cách nghĩ. Đây là tinh thần chính trong cuốn sách The Marshmallow Test (2014) mà chính Mischel viết về cả đời nghiên cứu của mình.
Những theo dõi gây tiếng vang
Nhiều năm sau, nhóm của Mischel liên lạc lại với một số trẻ đã tham gia, lúc này đã là thiếu niên. Các công bố cuối thập niên 1980 và năm 1990 cho thấy những em từng chờ lâu hơn hồi mẫu giáo được cha mẹ đánh giá là tập trung, đối phó căng thẳng tốt hơn, và có điểm thi SAT cao hơn. Một nghiên cứu năm 2011 dùng chụp não trên một nhóm người tham gia, lúc ấy đã khoảng 40 tuổi, cũng tìm thấy khác biệt nhỏ trong một bài tự kiểm soát.
Những kết quả này được báo chí và sách phổ biến khoa học kể lại rộng rãi, thường dưới dạng rút gọn: "đứa trẻ nhịn được kẹo sẽ thành công hơn". Vấn đề là các mẫu theo dõi rất nhỏ (chỉ vài chục em có số liệu SAT trong một số phân tích), gần như toàn trẻ từ một môi trường đại học khá giả, và chưa tính đầy đủ tới các yếu tố gia đình.
Nghiên cứu lặp lại năm 2018: mối liên hệ yếu đi nhiều
Năm 2018, Tyler Watts, Greg Duncan và Haonan Quan công bố trên tạp chí Psychological Science một nghiên cứu lặp lại "theo tinh thần" thí nghiệm kẹo dẻo, dùng dữ liệu của một dự án theo dõi lớn ở Mỹ với hơn 900 trẻ, đa dạng hơn hẳn về hoàn cảnh gia đình, chủng tộc và học vấn của cha mẹ.
- Họ vẫn thấy trẻ chờ lâu hơn ở tuổi 4–5 có kết quả học tập ở tuổi 15 cao hơn, nhưng mức liên hệ chỉ khoảng một nửa so với các nghiên cứu gốc.
- Khi tính thêm hoàn cảnh gia đình (thu nhập, học vấn của mẹ…) và khả năng nhận thức, ngôn ngữ của trẻ từ sớm, mối liên hệ còn lại rất nhỏ, theo nhóm tác giả là giảm khoảng hai phần ba và phần lớn không còn ý nghĩa thống kê.
- Thời gian chờ hầu như không dự đoán được các đo lường hành vi, cảm xúc ở tuổi 15.
Cách hiểu hợp lý: khả năng chờ ở tuổi mẫu giáo phần lớn phản ánh những thứ khác đã có sẵn trong đời sống của trẻ, chứ không phải một "phẩm chất riêng" quyết định tương lai.
Lòng tin cũng làm thay đổi kết quả
Năm 2013, Celeste Kidd và cộng sự (Đại học Rochester) làm một biến thể khéo léo. Trước khi làm bài chờ kẹo, trẻ được hứa đưa đồ vẽ đẹp hơn. Với một nhóm, người lớn giữ lời; với nhóm kia, người lớn quay lại xin lỗi vì không có. Sau đó, trẻ trong nhóm "người lớn đáng tin" chờ kẹo trung bình khoảng 12 phút, còn nhóm "người lớn thất hứa" chỉ khoảng 3 phút. Một đứa trẻ ăn ngay có thể đang đưa ra lựa chọn rất hợp lý: nếu lời hứa thường không được giữ, một cái kẹo trong tay chắc hơn hai cái kẹo trong lời nói.
Đã lặp lại được gì, còn tranh cãi gì
| Kết luận | Tình trạng bằng chứng |
|---|---|
| Che phần thưởng, đánh lạc hướng, nghĩ theo cách "lạnh" giúp trẻ chờ lâu hơn | Được lặp lại nhiều lần, khá vững |
| Trẻ chờ lâu hơn khi người lớn đáng tin | Có thí nghiệm năm 2013 và các nghiên cứu sau ủng hộ; hướng nghiên cứu đang tiếp tục |
| Thời gian chờ có liên hệ với kết quả học tập về sau | Có liên hệ, nhưng yếu hơn nhiều so với kết quả gốc |
| Thời gian chờ quyết định thành công khi lớn lên | Không được ủng hộ; phần lớn liên hệ được giải thích bởi hoàn cảnh gia đình và năng lực sớm |
| Trẻ ngày nay kém kiên nhẫn hơn trẻ thập niên 1960 | Một nghiên cứu năm 2018 của Stephanie Carlson và cộng sự so các thế hệ lại thấy trẻ gần đây chờ lâu hơn, trái với dự đoán của nhiều người |
Bài học cho phụ huynh: đừng biến nó thành bài kiểm tra con
Đọc về thí nghiệm kẹo dẻo, nhiều phụ huynh muốn thử ngay với con. Nếu làm, hãy coi đó là một hoạt động cùng nhau, không phải bài chấm điểm. Một đứa trẻ ăn kẹo sau 30 giây không có nghĩa là có vấn đề, cũng như đứa chờ được 15 phút không có nghĩa sẽ chắc chắn thành công. Những gì nghiên cứu ủng hộ tốt nhất lại rất thực tế:
- Giữ lời hứa với trẻ, kể cả lời hứa nhỏ. Trẻ học cách chờ khi thấy chờ là đáng.
- Giúp trẻ có chiến lược: cất món đồ hấp dẫn khỏi tầm mắt, hát một bài, làm việc khác trong lúc chờ. Đây là kỹ năng dạy được.
- Bắt đầu bằng khoảng chờ ngắn mà trẻ làm được, rồi dài dần. Thành công nhỏ tạo đà cho lần sau.
- Nói về cảm giác: "Chờ khó thật, mẹ cũng thấy khó." Trẻ cần biết muốn ngay là bình thường.
Góc nhìn hôm nay: chờ đợi trong thời mọi thứ có ngay
Thí nghiệm kẹo dẻo vẫn đáng nhắc lại, không phải vì nó dự đoán được tương lai, mà vì câu chuyện của chính nó là một bài học về khoa học: một phát hiện hấp dẫn, được kể đi kể lại thành câu chuyện đơn giản, rồi được kiểm tra lại với mẫu lớn hơn và kết luận trở nên khiêm tốn hơn. Với người lớn, các chiến lược mà trẻ dùng trong phòng thí nghiệm vẫn dùng được: cất điện thoại khỏi tầm mắt khi cần tập trung, đặt món ăn vặt vào tủ thay vì để trên bàn. Muốn đọc thêm, cuốn The Marshmallow Test của Mischel và bài báo năm 2018 của Watts, Duncan, Quan là hai nguồn nên đọc cạnh nhau.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm kẹo dẻo là gì?
Là loạt nghiên cứu của Walter Mischel ở Stanford từ cuối thập niên 1960, trong đó trẻ mẫu giáo chọn ăn ngay một phần thưởng nhỏ hoặc chờ để được hai phần. Mục đích ban đầu là tìm hiểu trẻ dùng cách nào để chờ được.
Thí nghiệm kẹo dẻo có còn đúng không?
Phần về chiến lược chờ, như che phần thưởng hay đánh lạc hướng, khá vững. Phần cho rằng thời gian chờ dự đoán thành công khi lớn thì yếu đi nhiều: nghiên cứu năm 2018 của Watts, Duncan và Quan cho thấy mối liên hệ còn rất nhỏ khi tính tới hoàn cảnh gia đình.
Trẻ không chờ được có phải thiếu tự chủ không?
Không nhất thiết. Một thí nghiệm năm 2013 cho thấy trẻ chờ lâu hơn hẳn khi người lớn đã giữ lời trước đó. Trẻ ăn ngay có thể đang lựa chọn hợp lý nếu kinh nghiệm cho thấy lời hứa thường không được giữ.
Làm sao giúp trẻ biết chờ đợi?
Giữ lời hứa với trẻ, cất món đồ hấp dẫn khỏi tầm mắt, cùng trẻ hát hay làm việc khác trong lúc chờ, và bắt đầu từ khoảng chờ ngắn. Đừng biến việc này thành bài kiểm tra hay so sánh trẻ với nhau.
Trẻ ngày nay có kém kiên nhẫn hơn ngày xưa không?
Một nghiên cứu năm 2018 so sánh các thế hệ trẻ làm bài chờ kẹo lại thấy trẻ gần đây chờ lâu hơn trẻ thập niên 1960, trái với dự đoán của nhiều người. Câu hỏi này vẫn đang được nghiên cứu thêm.
