Lẩu tự sôi và cơm tự nóng dùng một gói nhiệt đặt dưới đáy hộp: khi đổ nước lạnh vào, hoá chất trong gói phản ứng với nước và toả nhiệt mạnh, làm nước bốc hơi và hâm nóng khay thức ăn phía trên trong khoảng mười lăm phút. Gói nhiệt thường chứa vôi sống, hoặc bột kim loại như magie, nhôm, sắt; loại có kim loại còn sinh ra khí hydro dễ cháy. Vì vậy phải dùng nơi thoáng khí, chỉ đổ nước lạnh, không bịt lỗ thoát hơi và giữ xa trẻ nhỏ.
Gói nhiệt hoạt động thế nào
Có hai họ phản ứng chính được dùng trong các gói nhiệt thực phẩm:
Vôi sống gặp nước
Vôi sống (canxi oxit, CaO) gặp nước tạo thành vôi tôi (canxi hiđroxit), toả ra nhiều nhiệt:
CaO + H₂O → Ca(OH)₂, toả khoảng 65 kJ cho mỗi mol vôi.
Người Việt quen hiện tượng này từ chuyện tôi vôi xây nhà: hố vôi sôi sùng sục, bốc hơi nghi ngút. Trong gói nhiệt, phản ứng ấy được đóng gói vừa đủ để hâm một khay đồ ăn.
Bột kim loại gặp nước muối
Một số gói, như loại trong khẩu phần ăn dã chiến, dùng bột magie trộn với chút sắt và muối. Khi gặp nước, magie phản ứng mạnh:
Mg + 2H₂O → Mg(OH)₂ + H₂, toả nhiều nhiệt hơn hẳn phản ứng của vôi.
Muối và sắt giúp phản ứng chạy nhanh và đều. Điểm cần nhớ: phản ứng này sinh ra khí hydro, một khí rất nhẹ và dễ cháy. Ở nơi thoáng, hydro bay đi nhanh và không gây hại; trong không gian kín, nó có thể tích tụ. Một số gói còn dùng bột nhôm kết hợp vôi sống, cũng có thể sinh hydro.
Bên trong một hộp lẩu tự sôi
- Hộp ngoài: chịu nhiệt, có nắp với lỗ thoát hơi.
- Gói nhiệt đặt dưới đáy hộp ngoài.
- Khay trong đặt lên trên, đựng nước dùng, rau sấy, đồ ăn kèm, miến hoặc mì.
- Đổ nước lạnh vào hộp ngoài đến vạch, ngấm gói nhiệt. Đổ nước theo hướng dẫn vào khay trong để nấu đồ ăn.
- Đậy nắp, chờ. Gói nhiệt nóng lên trong vài chục giây, hơi nước bốc lên từ lỗ thoát. Sau khoảng mười lăm phút, đồ ăn chín và nóng.
Hơi nước rất nóng từ đáy hộp đóng vai trò "nồi hấp" mini: nước sôi ở đáy truyền nhiệt lên khay qua thành kim loại hoặc nhựa chịu nhiệt.
Dùng sao cho an toàn
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Dùng nơi thoáng khí, đặt trên bàn phẳng, chắc chắn | Dùng trong xe đóng kín cửa, phòng kín, lều kín |
| Đổ nước lạnh hoặc nước ở nhiệt độ thường, đúng lượng hướng dẫn | Đổ nước nóng, nước có ga, nước canh, sữa vào gói nhiệt |
| Để nguyên lỗ thoát hơi trên nắp | Bịt lỗ thoát hơi, đè vật nặng lên nắp |
| Đứng lùi lại, tránh để mặt, tay sát miệng hộp khi hơi đang bốc | Mở nắp nhìn vào trong khi đang phản ứng |
| Để xa tầm tay trẻ em, thú cưng | Cho trẻ nhỏ tự làm hoặc cầm hộp |
| Chờ nguội hẳn rồi mới vứt gói nhiệt | Xé gói nhiệt, cho vào miệng, dùng gói nhiệt để hâm thứ khác |
Vì sao không được đổ nước nóng
Nước nóng làm phản ứng chạy nhanh hơn rất nhiều, nhiệt và hơi bùng lên đột ngột, có thể làm nước sôi trào, bắn ra ngoài. Với gói chứa kim loại, khí hydro cũng thoát ra nhanh hơn. Hướng dẫn trên bao bì nói nước lạnh là có lý do.
Bỏng hơi nước nguy hiểm hơn bạn nghĩ
Hơi nước ở 100 °C khi ngưng tụ trên da nhả thêm một lượng nhiệt lớn (nhiệt hoá hơi), nên bỏng hơi thường nặng hơn bỏng nước cùng nhiệt độ. Đừng ghé mặt nhìn vào lỗ thoát hơi, đừng cầm hộp bằng tay trần khi đang nóng. Nếu chẳng may bị bỏng diện rộng, sâu, hoặc bỏng ở mặt, mắt, trẻ nhỏ, hãy đến cơ sở y tế.
Mang lên máy bay, tàu xe được không
Vì gói nhiệt có thể sinh nhiệt mạnh và khí dễ cháy, nhiều hãng hàng không và cơ quan quản lý hàng không không cho mang lẩu tự sôi, cơm tự nóng có gói nhiệt lên máy bay, cả trong hành lý xách tay lẫn ký gửi. Quy định cụ thể tuỳ hãng, nên xem trang của hãng bay trước chuyến đi. Trên tàu xe, kể cả khi được phép, hãy nghĩ tới người xung quanh: hộp bốc hơi nóng trên chỗ ngồi chật là rủi ro bỏng cho cả bạn và người bên cạnh.
Xử lý gói nhiệt sau khi dùng
Sau phản ứng, gói nhiệt còn lại một khối bột ướt, có tính kiềm (vôi tôi hoặc magie hiđroxit) và có thể vẫn ấm trong một lúc. Một số gói chưa phản ứng hết nếu nước không ngấm đều. Cách xử lý hợp lý:
- Để hộp nguội hẳn, ít nhất vài chục phút.
- Nhấc gói nhiệt bằng kẹp hoặc đeo găng, không bóp, không xé.
- Bọc gói trong túi riêng, bỏ vào rác thải sinh hoạt thông thường theo quy định nơi bạn ở.
- Không đổ bột trong gói ra bồn rửa, cống thoát nước hay gốc cây.
Nếu bột dính vào da, rửa ngay bằng nhiều nước sạch. Nếu bắn vào mắt, rửa mắt dưới vòi nước chảy nhẹ nhiều phút và đi khám ngay, vì chất kiềm có thể làm tổn thương mắt.
Gói nhiệt khác túi sưởi tay thế nào
Túi sưởi tay dùng một lần cũng toả nhiệt nhờ hoá học, nhưng theo cách rất chậm: bột sắt bị ôxy hoá (gỉ) khi gặp không khí, có than hoạt tính và muối giúp phản ứng đều. Nhiệt toả ra ấm áp trong nhiều giờ chứ không bùng lên. Gói nhiệt thực phẩm thì ngược lại: cần nhiệt mạnh trong thời gian ngắn để làm sôi nước. Cùng là "nhiệt từ hoá chất", nhưng một bên là đốt chậm, một bên là bùng nhanh.
Góc nhìn hôm nay
Lẩu tự sôi và cơm tự nóng là một ứng dụng thú vị của phản ứng toả nhiệt: biến một túi bột trắng thành chiếc bếp dùng một lần. Chính vì là bếp thật, nó cần được đối xử như bếp: nơi thoáng, bề mặt vững, tránh xa trẻ em, không đùa với hơi nóng. Một việc nên làm ngay: lần tới cầm hộp lẩu tự sôi, hãy đọc kỹ phần thành phần và cảnh báo in trên gói nhiệt để biết nó thuộc loại vôi sống hay bột kim loại, và chỉ đổ nước lạnh đúng vạch.
Câu hỏi thường gặp
Lẩu tự sôi hoạt động như thế nào?
Dưới đáy hộp có gói nhiệt chứa vôi sống hoặc bột kim loại như magie, nhôm. Khi đổ nước lạnh vào, chúng phản ứng với nước và toả nhiệt mạnh, hơi nước nóng hâm khay đồ ăn phía trên trong khoảng mười lăm phút.
Gói nhiệt trong lẩu tự sôi có độc không?
Gói nhiệt không dùng để ăn và có thể gây bỏng hoá chất nếu dính vào da, mắt hoặc nuốt phải. Dùng đúng hướng dẫn, không xé gói, giữ xa trẻ em; nếu dính vào mắt hay nuốt phải cần đến cơ sở y tế ngay.
Vì sao không được đổ nước nóng vào gói nhiệt?
Nước nóng làm phản ứng xảy ra quá nhanh, nhiệt và hơi bùng lên đột ngột, dễ trào và bỏng. Với gói có kim loại, khí hydro dễ cháy cũng thoát ra nhanh hơn.
Có được mang lẩu tự sôi lên máy bay không?
Nhiều hãng hàng không không cho mang các sản phẩm có gói nhiệt tự sinh nhiệt lên máy bay. Quy định cụ thể tuỳ hãng, nên kiểm tra trang của hãng bay trước khi đi.
Lẩu tự sôi cần bao lâu thì ăn được?
Thường khoảng mười lăm phút sau khi đổ nước lạnh vào gói nhiệt và đậy nắp, tuỳ sản phẩm và nhiệt độ môi trường. Chờ đến khi hơi bốc ra ít hẳn rồi mới mở nắp, mở từ phía xa người để tránh hơi nóng phả vào mặt.
Ăn lẩu tự sôi trong ô tô có an toàn không?
Không nên dùng trong xe đóng kín cửa hoặc không gian kín vì hơi nóng, nguy cơ bỏng khi xe xóc và khí hydro có thể tích tụ với loại gói chứa kim loại. Hãy dùng ở nơi thoáng, đặt trên mặt phẳng chắc chắn.
