Vận động viên giỏi như "biết trước" vì họ đọc được những tín hiệu sớm trong chuyển động của đối thủ, như góc vai, hông, cổ tay, và đã học được xác suất của từng tình huống qua hàng nghìn lần gặp. Thời gian phản ứng thuần tuý của họ không nhanh hơn người thường bao nhiêu. Họ thắng bằng cách bắt đầu sớm hơn, dựa trên thông tin mà người khác nhìn thấy nhưng không hiểu.
Nhanh hơn không phải ở đôi tay
Từ thập niên 1970, các nhà khoa học thể thao đã thử so sánh vận động viên giỏi với người chơi bình thường bằng bài đo phản ứng đơn giản: đèn sáng thì bấm nút. Kết quả lặp đi lặp lại là khác biệt nhỏ, nhiều khi không đáng kể. Một vận động viên đẳng cấp có thể phản ứng nhanh hơn vài chục mili giây, nhưng con số ấy không đủ giải thích vì sao họ đỡ được những cú đánh mà người thường chưa kịp nhúc nhích.
Khác biệt chỉ lộ ra khi bài đo dùng tình huống thật của môn thể thao đó. Đưa cho một thủ môn xem phim cú sút, đưa cho tay vợt xem phim giao bóng, khi ấy người giỏi vượt hẳn người mới. Nghĩa là thứ họ có không phải là "phản xạ chung" mà là hiểu biết rất chuyên biệt.
Hai phương pháp thí nghiệm kinh điển
Cắt hình theo thời gian
Người tham gia xem đoạn phim quay từ góc nhìn của người chơi. Phim bị cắt tối ở những mốc khác nhau: trước khi đối phương chạm bóng, đúng lúc chạm, sau khi chạm một chút. Rồi họ phải đoán bóng đi đâu. Nếu người giỏi đoán đúng ngay cả khi phim bị cắt trước lúc chạm bóng, ta biết họ đã dùng thông tin từ chuyển động cơ thể đối phương.
Che theo không gian
Phim không bị cắt về thời gian mà bị che từng vùng: che vợt, che cánh tay, che chân, che đầu. Nếu che vùng nào mà người giỏi đoán kém hẳn đi, vùng ấy chứa tín hiệu họ đang dùng. Nghiên cứu của Abernethy và Russell năm 1987 với cầu lông là một ví dụ sớm: người giỏi dựa nhiều vào cánh tay và vợt, người mới chủ yếu dựa vào vợt.
Đọc dáng chuyển động, không cần thấy rõ người
Năm 1973, nhà tâm lý học Thuỵ Điển Gunnar Johansson làm một thí nghiệm nổi tiếng: gắn đèn nhỏ lên các khớp của một người mặc đồ tối rồi quay phim trong bóng tối. Khi đứng yên, người xem chỉ thấy một đám chấm sáng vô nghĩa. Khi người đó bước đi, người xem lập tức nhận ra "có người đang đi". Dạng hiển thị này gọi là chuyển động sinh học dạng điểm sáng.
Các nhà khoa học thể thao mượn kỹ thuật này. Họ chuyển cú đánh của vận động viên thành vài chục chấm sáng ở các khớp rồi cho người chơi xem. Người giỏi vẫn đoán tốt hướng cú đánh dù không thấy vợt, quần áo hay gương mặt. Điều đó cho thấy thông tin nằm trong quan hệ chuyển động giữa các khớp: vai xoay trước hay hông xoay trước, khuỷu tay dẫn đường thế nào.
Cảm nhận bằng chính hệ vận động của mình
Một nghiên cứu năm 2008 của Aglioti và cộng sự trên Nature Neuroscience cho các cầu thủ bóng rổ giỏi, huấn luyện viên, phóng viên thể thao và người không chơi bóng xem phim cú ném phạt bị cắt ở các thời điểm khác nhau. Cầu thủ đoán đúng bóng vào hay trượt sớm hơn và chính xác hơn các nhóm khác, kể cả những người xem bóng rổ rất nhiều nhưng không tự chơi. Nhóm tác giả còn ghi nhận dấu hiệu hoạt động ở vùng điều khiển vận động của cầu thủ khi họ xem.
Gợi ý rút ra: để đọc tốt một chuyển động, tự mình từng làm chuyển động đó có thể giúp nhiều hơn chỉ xem. Đây là hướng nghiên cứu còn tiếp diễn, nên hiểu là gợi ý mạnh chứ chưa phải kết luận cuối cùng.
Xác suất: biết điều gì hay xảy ra
Đọc chuyển động là một nửa. Nửa kia là biết tình huống. Trong cùng một vị trí, cùng tỉ số, cùng kiểu bóng vừa đánh sang, đối thủ thường chỉ có vài lựa chọn hợp lý. Vận động viên giỏi mang trong đầu một "bảng xác suất" như vậy, phần lớn không nói thành lời được.
| Nguồn thông tin | Có từ khi nào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Xác suất tình huống | Trước khi pha bóng bắt đầu | Đối thủ ở góc sân trái thường trả bóng chéo |
| Thói quen đối thủ | Từ những lần gặp trước | Người này hay giao bóng ra góc ngoài ở điểm quyết định |
| Chuyển động cơ thể | Vài trăm mili giây trước cú đánh | Xoay vai, mở hông, góc khuỷu tay |
| Đường bay của bóng | Sau cú đánh | Hướng, độ cao, độ xoáy trong đoạn đầu |
Người mới chủ yếu dựa vào dòng cuối, đến muộn nhất. Người giỏi dùng cả bốn dòng, và chỉ dùng dòng cuối để chỉnh.
Động tác giả: khi tín hiệu bị cài bẫy
Nếu đọc tín hiệu sớm có lợi, đối phương sẽ cố gài tín hiệu giả. Tay vợt làm như sắp đánh dài rồi bỏ nhỏ; cầu thủ bóng bầu dục ngoặt người một hướng rồi chạy hướng kia. Nghiên cứu của Jackson, Warren và Abernethy năm 2006 cho thấy người chơi bóng bầu dục giỏi ít bị lừa bởi những động tác ngoặt giả hơn người mới, có lẽ vì họ chú ý vào phần cơ thể khó giả, như trọng tâm, hơn là đầu hay vai.
Đây là cuộc chạy đua không bao giờ dứt: người đọc giỏi buộc người làm động tác phải giấu ý lâu hơn, và ngược lại. Ở đỉnh cao, cả hai đều cố trì hoãn tín hiệu thật tới phút chót.
Luyện khả năng "biết trước"
Khả năng này hình thành chủ yếu qua thời gian chơi thật, nhưng có thể đẩy nhanh:
- Xem phim có mục đích: xem lại đối thủ, dừng hình trước cú đánh và tự đoán, rồi xem tiếp để kiểm tra.
- Tập với nhiều đối thủ khác nhau: để não gặp nhiều kiểu chuyển động.
- Chơi ở vị trí thật: đọc từ góc nhìn của mình, không phải từ góc máy truyền hình.
Các chương trình huấn luyện nhận thức bằng phim đã được thử ở nhiều môn và thường cho kết quả tích cực trong bài đo phim. Mức chuyển sang thi đấu thật thì không đồng đều giữa các nghiên cứu; đây là chỗ khoa học còn đang làm rõ.
Phép thử tự làm: đoán từ khung hình dừng
Lấy một đoạn phim cú sút hay cú đánh bất kỳ mà bạn chưa xem. Dừng hình đúng lúc chân hoặc vợt sắp chạm bóng, tự ghi hướng bạn đoán, rồi xem tiếp. Làm 20 lần. Nếu bạn chơi môn đó lâu năm, tỉ lệ đúng thường vượt rõ mức may rủi; nếu không, nó sẽ quanh quẩn gần mức may rủi. Đây là phiên bản tại nhà của thí nghiệm cắt hình, và nó cho bạn biết kinh nghiệm của mình đáng giá bao nhiêu.
Góc nhìn hôm nay
"Biết trước" không phải năng lực siêu nhiên mà là phản ứng với thông tin đến sớm. Hiểu điều này giúp người chơi phong trào tập đúng chỗ: thay vì cố "nhanh tay hơn", hãy học nhìn đúng vùng và hiểu đối thủ. Sách The Sports Gene của David Epstein có chương mở đầu kể chuyện vì sao các ngôi sao bóng chày không đánh nổi một nữ vận động viên ném bóng mềm, minh hoạ rất sống cho ý tưởng này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vận động viên giỏi có vẻ biết trước bóng đi đâu?
Họ đọc tín hiệu trong chuyển động của đối thủ như vai, hông, cổ tay, và biết xác suất các tình huống quen thuộc. Nhờ vậy họ bắt đầu di chuyển trước khi bóng rời đi, trong khi người thường phải chờ thấy đường bóng.
Vận động viên có phản xạ nhanh hơn người thường không?
Trong bài đo phản ứng đơn giản, họ chỉ nhanh hơn một chút. Khác biệt lớn chỉ xuất hiện khi bài đo dùng tình huống thật của môn họ chơi, vì lúc đó kinh nghiệm đọc tình huống mới phát huy.
Thí nghiệm cắt hình theo thời gian là gì?
Là cho người tham gia xem phim một cú đánh bị cắt tối ở nhiều thời điểm khác nhau rồi hỏi bóng đi đâu. Nếu đoán đúng khi phim bị cắt trước lúc chạm bóng, người đó đang dùng tín hiệu từ cơ thể đối phương.
Đọc tình huống sớm có luyện được không?
Có. Chơi nhiều với nhiều đối thủ là con đường chính, còn xem phim và tự đoán trước khung hình dừng giúp đẩy nhanh. Mức chuyển từ bài tập phim sang thi đấu thật thì các nghiên cứu cho kết quả chưa đồng đều.
Làm sao không bị động tác giả đánh lừa?
Người chơi giỏi thường chú ý vào phần cơ thể khó giả như trọng tâm và hông, thay vì đầu hay vai. Kinh nghiệm gặp nhiều kiểu động tác giả cũng giúp nhận ra sớm hơn.
