Biết ngay mình làm đúng hay sai giúp nhớ lâu vì nó chặn lỗi sai trước khi lỗi kịp in vào trí nhớ, và vì nó biến mỗi lần làm bài thành một lần luyện truy xuất. Nhưng nghiên cứu cũng cho thấy "ngay lập tức" không phải lúc nào cũng tốt nhất: trong một số bài học thuộc lòng, phản hồi trễ một chút lại giúp nhớ lâu hơn. Điều quan trọng nhất là có phản hồi, nhất là khi trả lời sai, và phản hồi chỉ ra cách sửa chứ không chỉ chấm đúng sai.
Phản hồi trong học tập là gì
Phản hồi là bất kỳ thông tin nào cho người học biết bài làm của mình so với mục tiêu ra sao: dấu tích đỏ, đáp án ở cuối sách, lời nhận xét của giáo viên, ứng dụng báo "sai rồi, đáp án là…". Năm 2007, John Hattie và Helen Timperley tổng hợp hàng loạt nghiên cứu và mô tả phản hồi tốt là phản hồi trả lời được ba câu hỏi của người học: Mình đang hướng tới đâu? Mình đang ở đâu? Bước tiếp theo là gì?
Phản hồi có thể đến ngay sau từng câu trả lời, sau cả bài, hoặc sau vài ngày khi bài được trả lại. Khoảng thời gian này chính là chủ đề của bài viết.
Vì sao phản hồi giúp nhớ lâu
Làm bài kiểm tra là một cách học
Năm 2006, Henry Roediger và Jeffrey Karpicke (Đại học Washington ở St. Louis) cho sinh viên đọc một đoạn văn rồi chia hai nhóm: một nhóm đọc lại thêm, một nhóm làm bài tự nhớ lại. Kiểm tra sau 5 phút, nhóm đọc lại nhỉnh hơn. Nhưng kiểm tra sau 2 ngày và 1 tuần, nhóm tự nhớ lại thắng rõ rệt. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng kiểm tra và đã được lặp lại rất nhiều lần, với nhiều loại tài liệu và độ tuổi. Truy xuất một ký ức củng cố nó mạnh hơn là nhìn lại nó.
Nhưng truy xuất sai thì sao
Chỗ yếu của tự kiểm tra: nếu nhớ sai mà không ai sửa, lần truy xuất sai ấy cũng được củng cố. Phản hồi là mảnh ghép còn thiếu. Các nghiên cứu của Harold Pashler và cộng sự giữa thập niên 2000 cho thấy phản hồi sau câu trả lời sai giúp tăng mạnh khả năng nhớ đúng về sau, trong khi phản hồi sau câu trả lời đúng tác dụng ít hơn (trừ khi người học đoán mò mà trúng).
Sai mà tự tin thì sửa càng dễ nhớ
Một phát hiện bất ngờ: những lỗi sai mà người học rất chắc là mình đúng lại được sửa hiệu quả nhất khi có phản hồi. Năm 2001, Brady Butterfield và Janet Metcalfe gọi đó là hiệu ứng siêu sửa sai. Một cách giải thích là sự ngạc nhiên khi phát hiện mình sai làm ta chú ý mạnh vào đáp án đúng. Hiệu ứng này đã được lặp lại nhiều lần ở người lớn.
Ngay lập tức hay để sau: nghiên cứu nói gì
Đây là chỗ thú vị nhất, vì câu trả lời không đơn giản.
| Bối cảnh | Kết quả thường gặp | Lý do có thể |
|---|---|---|
| Lớp học thật, bài tập hằng ngày, kỹ năng nhiều bước (giải toán, viết) | Phản hồi sớm thường tốt hơn | Sửa lỗi trước khi lỗi lặp lại thành thói quen; người học còn nhớ mình đã nghĩ gì |
| Phòng thí nghiệm, học thuộc danh sách, câu hỏi trắc nghiệm | Phản hồi trễ (vài phút đến một ngày) đôi khi giúp nhớ lâu hơn | Phản hồi trễ tạo thêm một lần ôn cách quãng; câu trả lời sai đã phai bớt nên ít "cạnh tranh" với đáp án đúng |
| Học kỹ năng vận động (chơi nhạc cụ, đánh vợt) | Phản hồi sau mỗi động tác có thể làm người học phụ thuộc | Người học dựa vào phản hồi bên ngoài thay vì tự cảm nhận động tác |
Một tổng hợp kinh điển của James Kulik và Chen-Lin Kulik năm 1988 đã thấy đúng sự phân đôi này: trong các nghiên cứu ở lớp học thật, phản hồi tức thì thường thắng; trong các nghiên cứu thuộc lòng ở phòng thí nghiệm, phản hồi trễ có khi thắng. Các nghiên cứu sau đó, như của Andrew Butler, Jeffrey Karpicke và Henry Roediger năm 2007, xác nhận phản hồi trễ có lợi trong một số điều kiện. Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ hoàn toàn, nhưng có một điểm chung: phản hồi trễ chỉ có lợi khi người học thật sự xem nó. Trong đời thực, bài trả lại sau một tuần thường chỉ được liếc điểm rồi cất đi.
Phản hồi cũng có thể phản tác dụng
Năm 1996, Avraham Kluger và Angelo DeNisi tổng hợp hơn 600 phép so sánh về tác dụng của phản hồi lên kết quả làm việc. Trung bình phản hồi giúp cải thiện, nhưng trong hơn một phần ba trường hợp, phản hồi lại làm kết quả tệ đi. Phản hồi phản tác dụng thường là phản hồi nhắm vào con người ("em kém quá", "em giỏi thật") thay vì nhắm vào bài làm và cách sửa.
Một tổng hợp năm 2020 của Benedikt Wisniewski, Klaus Zierer và John Hattie trên các nghiên cứu giáo dục cũng thấy phản hồi có tác dụng trung bình ở mức đáng kể, nhưng dao động rất rộng giữa các nghiên cứu; phản hồi càng nhiều thông tin (chỉ ra vì sao sai, sửa thế nào) càng hiệu quả hơn phản hồi chỉ khen chê hay cho điểm.
Từ máy dạy học đến ứng dụng học tập
- Thập niên 1920: nhà tâm lý học Sidney Pressey (Đại học bang Ohio) chế tạo những chiếc máy nhỏ cho học sinh trả lời trắc nghiệm, máy chỉ chuyển sang câu tiếp khi trả lời đúng.
- Thập niên 1950: B. F. Skinner (Đại học Harvard) phát triển "máy dạy học" chia bài thành những bước nhỏ, mỗi bước có phản hồi ngay. Ông lập luận học sinh trong lớp đông thường phải chờ rất lâu mới biết mình đúng hay sai.
- Ngày nay: ứng dụng học ngoại ngữ, phần mềm thẻ ghi nhớ, bài tập trực tuyến cho phản hồi tức thì sau từng câu; nhiều ứng dụng còn tự lên lịch ôn lại theo khoảng cách tăng dần, kết hợp phản hồi với ôn cách quãng.
Áp dụng: tự tạo phản hồi tốt khi tự học
- Tự kiểm tra thay vì đọc lại: gập sách, viết ra những gì nhớ được, rồi mở sách đối chiếu.
- Đối chiếu ngay sau mỗi câu với bài tập kỹ năng (toán, ngữ pháp), để lỗi không kịp lặp lại trong cả trang.
- Với thẻ ghi nhớ từ vựng: trả lời trước, lật thẻ sau; thẻ sai thì để riêng ôn lại vào cuối buổi hoặc hôm sau.
- Ghi mức độ chắc chắn trước khi xem đáp án (chắc / hơi chắc / đoán). Những câu "chắc mà sai" là mỏ vàng, hãy dành thêm thời gian cho chúng.
- Đọc phản hồi, không chỉ đọc điểm: với bài được trả lại, chép lại các lỗi và cách sửa vào một cuốn sổ riêng.
- Với con nhỏ: nhận xét vào việc làm cụ thể ("con viết chữ này nét móc chưa đủ dài") thay vì nhận xét con người ("con giỏi", "con hậu đậu").
Góc nhìn hôm nay
Phản hồi tức thì là một trong những thứ công nghệ làm rất tốt: ứng dụng có thể chấm từng câu trong một phần nghìn giây. Nhưng các nghiên cứu nhắc rằng tốc độ không phải tất cả; nội dung của phản hồi, việc người học có thật sự dùng nó, và nhịp ôn lại sau đó quan trọng không kém. Muốn đọc thêm, cuốn Make It Stick của Peter Brown, Henry Roediger và Mark McDaniel trình bày dễ hiểu các nghiên cứu về hiệu ứng kiểm tra, ôn cách quãng và phản hồi.
Câu hỏi thường gặp
Phản hồi tức thì có giúp học tốt hơn không?
Thường là có, nhất là với bài tập kỹ năng trong lớp học thật, vì lỗi được sửa trước khi lặp lại. Tuy vậy, với một số bài học thuộc lòng, phản hồi trễ một chút đôi khi giúp nhớ lâu hơn.
Hiệu ứng kiểm tra là gì?
Là hiện tượng tự nhớ lại kiến thức, như làm bài kiểm tra, giúp nhớ lâu hơn so với đọc lại cùng thời gian. Roediger và Karpicke công bố một thí nghiệm nổi tiếng về hiệu ứng này năm 2006, và nó đã được lặp lại nhiều lần.
Phản hồi ngay hay phản hồi sau tốt hơn?
Tuỳ bối cảnh. Ở lớp học thật với kỹ năng nhiều bước, phản hồi sớm thường tốt hơn; trong thí nghiệm học thuộc, phản hồi trễ đôi khi tốt hơn vì tạo thêm một lần ôn. Điều chắc chắn là phản hồi chỉ có tác dụng khi người học thật sự đọc và dùng nó.
Vì sao khen chê đôi khi làm học sinh học kém đi?
Tổng hợp năm 1996 của Kluger và DeNisi cho thấy hơn một phần ba trường hợp phản hồi làm kết quả tệ đi, thường khi phản hồi nhắm vào con người thay vì bài làm. Phản hồi nên chỉ ra sai ở đâu và sửa thế nào.
Hiệu ứng siêu sửa sai là gì?
Là hiện tượng những lỗi sai mà người học rất tự tin lại được sửa hiệu quả nhất khi có phản hồi. Sự ngạc nhiên khi biết mình sai khiến ta chú ý mạnh vào đáp án đúng.
