Cảm giác càng lớn tuổi năm tháng càng trôi nhanh có thật với nhiều người, nhưng khoa học cho thấy nó chủ yếu xuất hiện khi ta nhìn lại những khoảng dài như một năm, mười năm, còn cảm nhận về một phút, một giờ thì thay đổi rất ít theo tuổi. Hai giải thích được bàn nhiều nhất là: một năm chiếm phần ngày càng nhỏ trong đời ta, và cuộc sống khi lớn tuổi ít trải nghiệm mới nên trí nhớ "nén" thời gian lại.
Thời gian đồng hồ và thời gian cảm nhận
Một năm luôn dài 365 hay 366 ngày, với đồng hồ nguyên tử thì chính xác tới từng phần tỉ giây. Thứ thay đổi là thời gian trong đầu ta. Các nhà tâm lý học phân biệt hai kiểu đánh giá thời gian:
- Khi đang trải qua: "buổi họp này sao lâu thế". Ta để ý tới thời gian trong lúc nó trôi.
- Khi nhìn lại: "năm ngoái trôi qua nhanh quá". Ta ước lượng độ dài dựa trên những gì còn nhớ.
Câu "càng lớn tuổi thời gian càng nhanh" gần như luôn là kiểu thứ hai. Hiểu điều này là chìa khoá để giải thích hiện tượng.
Giải thích thứ nhất: tỉ lệ của một năm
Năm 1877, nhà triết học Pháp Paul Janet nêu một ý mà sau này William James nhắc lại trong cuốn Principles of Psychology (1890): độ dài cảm nhận của một khoảng thời gian tỉ lệ với tuổi của người cảm nhận.
| Tuổi | Một năm chiếm bao nhiêu phần đời đã sống |
|---|---|
| 5 tuổi | 1/5, tức 20% |
| 10 tuổi | 1/10, tức 10% |
| 25 tuổi | 1/25, tức 4% |
| 50 tuổi | 1/50, tức 2% |
| 80 tuổi | 1/80, khoảng 1,25% |
Theo cách nhìn này, với đứa trẻ 5 tuổi, một năm học là cả một phần năm cuộc đời; với người 50 tuổi, nó chỉ là một lát mỏng. Ý tưởng dễ nhớ và nghe hợp lý, nhưng nó là một mô tả hơn là một cơ chế: nó không giải thích bộ não làm phép chia ấy bằng cách nào. Và như sẽ thấy dưới đây, dữ liệu không hoàn toàn ủng hộ nó.
Giải thích thứ hai: trí nhớ và cái mới
Khi nhìn lại một khoảng thời gian, não ước lượng độ dài một phần dựa trên số lượng ký ức rõ nét còn lại. Khoảng thời gian nhiều sự kiện mới, nhiều "lần đầu" để lại nhiều ký ức, nên khi nhìn lại thấy dài. Khoảng thời gian lặp đi lặp lại, ngày nào cũng như ngày nào, để lại ít dấu mốc, nên khi nhìn lại thấy ngắn.
Tuổi thơ và tuổi trẻ đầy những lần đầu: lần đầu đi học, lần đầu đi xa, lần đầu đi làm. Khi lớn tuổi, nhịp sống ổn định hơn, ít điều mới hơn. Một năm làm việc đều đặn có thể chỉ để lại vài ký ức nổi bật, nên khi nhìn lại nó "co" lại.
Các nhà tâm lý học cũng ghi nhận người lớn tuổi khi kể về đời mình thường nhớ nhiều nhất những sự kiện từ khoảng tuổi thiếu niên tới đầu tuổi trưởng thành. Hiện tượng này gọi là "cái bướu hồi tưởng", khớp với ý rằng giai đoạn nhiều cái mới để lại nhiều ký ức.
Nghịch lý kỳ nghỉ
Nhà báo khoa học Claudia Hammond, trong sách Time Warped (2012), mô tả "nghịch lý kỳ nghỉ": một chuyến đi chơi mới lạ trôi qua rất nhanh trong lúc đang đi, nhưng khi về nhà nhìn lại thì thấy như dài lắm. Ngược lại, một tuần ở nhà buồn chán trôi chậm trong lúc trải qua, nhưng nhìn lại thì gần như không còn gì. Hai kiểu đánh giá thời gian cho kết quả ngược nhau, và cái mới là thứ tạo ra khác biệt.
Dữ liệu nói gì
Năm 2005, Marc Wittmann và Sandra Lehnhoff khảo sát gần 500 người từ 14 đến 94 tuổi ở Đức và Áo, hỏi họ thấy thời gian trôi nhanh hay chậm ở các khoảng một tuần, một tháng, một năm, mười năm. Kết quả bất ngờ: với tuần, tháng, năm, khác biệt theo tuổi rất nhỏ. Chỉ khi hỏi về mười năm qua, người lớn tuổi mới nói thời gian trôi nhanh hơn rõ rệt, và mức tăng này chững lại sau tuổi trung niên.
Một nghiên cứu năm 2010 của William Friedman và Steve Janssen cũng cho kết quả tương tự: cảm giác "thời gian trôi nhanh" phổ biến ở mọi lứa tuổi trưởng thành, và không tăng đều theo tuổi như lý thuyết tỉ lệ dự đoán. Người trẻ bận rộn cũng hay than "chưa làm gì đã hết năm".
Kết luận thận trọng: cảm giác năm tháng trôi nhanh khi lớn tuổi có thật, nhưng nhỏ hơn và phức tạp hơn lời đồn. Nó gắn với việc nhìn lại những khoảng dài, với mức độ bận rộn và mức độ mới mẻ của cuộc sống, hơn là với một "đồng hồ sinh học" chạy nhanh lên.
Những giả thuyết khác
- Tốc độ xử lý hình ảnh: năm 2019, kỹ sư Adrian Bejan đề xuất rằng khi già đi, não xử lý ít "khung hình" hơn mỗi giây, nên ngày tháng như trôi nhanh. Đây là giả thuyết gây tranh cãi, chưa được kiểm chứng trực tiếp.
- Áp lực thời gian: người bận rộn, nhiều việc phải làm thường thấy thời gian trôi nhanh ở bất kỳ tuổi nào.
- Nhịp sinh học: một số nghiên cứu nhỏ cho thấy người lớn tuổi ước lượng khoảng thời gian ngắn hơi khác người trẻ, nhưng kết quả không đồng nhất.
Làm sao để năm tháng "dài" hơn
Nếu giải thích bằng trí nhớ là đúng, ta có thể làm cho những năm tới để lại nhiều dấu mốc hơn:
- Tạo lần đầu có chủ đích: học một kỹ năng mới, đi một nơi chưa từng đến, kể cả rất gần nhà.
- Phá vỡ thói quen nhỏ: đi đường khác tới chỗ làm, đổi chỗ ngồi, nấu món chưa từng nấu.
- Ghi lại: viết vài dòng nhật ký hoặc chụp một tấm ảnh mỗi ngày. Khi nhìn lại, những ghi chép ấy là các mốc giúp năm tháng không bị nén.
- Đánh dấu thời điểm: những ngày lễ, ngày kỷ niệm làm khác đi một chút so với mọi năm.
Thử tự quan sát
Lấy một tờ giấy, viết ra tất cả những gì bạn nhớ rõ của tháng vừa rồi. Rồi viết những gì bạn nhớ của một tháng cách đây mười năm mà bạn có trải nghiệm mới, như tháng chuyển nhà, tháng nhập học. Đếm số dòng. Hầu hết mọi người sẽ thấy tháng "mới mẻ" xa xưa lại có nhiều dòng hơn tháng gần đây, và cảm thấy nó dài hơn. Đó là trí nhớ đang làm thước đo thời gian.
Góc nhìn hôm nay
Ta không làm chậm được đồng hồ, nhưng có thể làm cho thời gian để lại nhiều dấu vết hơn. Muốn đọc thêm, sách Time Warped của Claudia Hammond và Felt Time của Marc Wittmann là hai cuốn phổ thông dễ đọc về cách con người cảm nhận thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao càng lớn tuổi thời gian càng trôi nhanh?
Hai giải thích chính là một năm chiếm phần ngày càng nhỏ trong cuộc đời, và cuộc sống ít trải nghiệm mới khiến trí nhớ có ít dấu mốc, nên khi nhìn lại năm tháng như ngắn lại. Cảm giác này rõ nhất khi nhìn lại những khoảng dài như mười năm.
Người già có thật sự thấy thời gian trôi nhanh hơn người trẻ không?
Chỉ một phần. Khảo sát năm 2005 của Wittmann và Lehnhoff cho thấy khác biệt theo tuổi rất nhỏ với tuần, tháng, năm, và chỉ rõ khi hỏi về mười năm qua. Người trẻ bận rộn cũng hay thấy thời gian trôi nhanh.
Nghịch lý kỳ nghỉ là gì?
Là hiện tượng một chuyến đi mới lạ trôi qua nhanh trong lúc đang đi nhưng khi nhìn lại thấy dài, còn những ngày ở nhà nhàm chán trôi chậm nhưng nhìn lại thì ngắn. Khái niệm được Claudia Hammond phổ biến trong sách Time Warped.
Làm sao để thấy thời gian trôi chậm lại?
Tạo thêm trải nghiệm mới, phá vỡ thói quen nhỏ và ghi lại mỗi ngày bằng vài dòng hay một tấm ảnh. Những dấu mốc này khiến khi nhìn lại, khoảng thời gian ấy có vẻ dài và đầy đặn hơn.
