Khi gõ búa vào gối hay soi đèn vào mắt, bác sĩ đang kiểm tra xem các đường thần kinh tự động có còn nguyên vẹn không. Phản xạ đầu gối cho biết đoạn thần kinh và tuỷ sống vùng thắt lưng đang làm việc ra sao; phản xạ đồng tử cho biết dây thần kinh thị giác, thân não và dây thần kinh điều khiển đồng tử. Đây là hai phép thử nhanh, rẻ, không đau, mà cho bác sĩ rất nhiều thông tin.
Phản xạ đầu gối: búa gõ vào đâu, chân đá vì sao
Chiếc búa cao su nhỏ gõ vào gân bánh chè, sợi gân dày ngay dưới xương bánh chè. Cú gõ kéo căng gân và làm cơ tứ đầu đùi bị kéo dài trong tích tắc. Các thụ thể cảm nhận độ căng nằm trong cơ (gọi là thoi cơ) báo về tuỷ sống ở đoạn thắt lưng, khoảng đốt L2 đến L4. Tại đó tín hiệu nối thẳng sang tế bào vận động, cơ đùi co lại, cẳng chân đá lên.
Phản xạ này tồn tại không phải để bác sĩ gõ chơi. Trong đời thường, nó giúp giữ thăng bằng: khi đầu gối bị khuỵu bất ngờ, cơ đùi bị kéo dài, phản xạ làm cơ co lại kéo chân thẳng ra, đỡ ta khỏi ngã. Cơ thể liên tục dùng những phản xạ căng cơ như vậy để đứng vững mà ta không hề hay biết.
Bác sĩ nhìn gì khi gõ
Bác sĩ không chỉ xem "có đá hay không". Họ để ý mấy điều:
- Độ mạnh: chân đá nhẹ, vừa hay rất mạnh. Trong thần kinh học hay dùng thang từ 0 (mất phản xạ) đến 4+ (tăng rất mạnh, kèm co giật nhịp nhàng gọi là rung giật). Mức 2+ là bình thường.
- Hai bên có giống nhau không: đây là điểm quan trọng nhất. Một người có phản xạ hơi yếu ở cả hai chân có thể hoàn toàn bình thường; nhưng một bên mạnh, một bên yếu thì cần tìm nguyên nhân.
- Trên và dưới có khác nhau không: bác sĩ gõ thêm gân gót, gân cơ nhị đầu ở khuỷu tay, gân cơ tam đầu... để so các đoạn tuỷ khác nhau.
Nếu gõ mà chân không đá, bác sĩ thường bảo bạn móc hai tay vào nhau rồi kéo mạnh ra, hoặc nghiến răng, đúng lúc gõ. Thao tác này mang tên bác sĩ Hungary Ernő Jendrassik, giúp phản xạ hiện rõ hơn. Nhiều người khoẻ mạnh có phản xạ yếu khi thả lỏng nhưng hiện lên rõ khi làm thao tác này.
Phản xạ yếu hay mạnh gợi ý điều gì
| Kết quả | Có thể gợi ý (bác sĩ phải khám thêm mới kết luận) |
|---|---|
| Yếu hoặc mất ở cả hai bên | Có thể bình thường ở một số người; cũng gặp khi dây thần kinh ngoại biên bị tổn thương, ví dụ trong một số bệnh chuyển hoá |
| Yếu hoặc mất một bên | Gợi ý vấn đề ở rễ thần kinh hay dây thần kinh bên đó, chẳng hạn bị chèn ép |
| Tăng mạnh, lan rộng, có rung giật | Gợi ý tổn thương ở não hoặc tuỷ sống, nơi lẽ ra "kìm" phản xạ lại |
| Bình thường, cân đối | Cung phản xạ đoạn đó còn nguyên vẹn |
Không có phản xạ nào tự nó đưa ra chẩn đoán. Nó chỉ là một mảnh ghép, bác sĩ đặt cạnh sức cơ, cảm giác, dáng đi và bệnh sử.
Dấu Babinski: khi phản xạ của em bé quay lại
Một phép thử khác hay đi kèm: bác sĩ vạch nhẹ một vật tù dọc mép ngoài lòng bàn chân, từ gót lên ngón. Ở người lớn khoẻ, các ngón chân co xuống. Ở trẻ nhỏ dưới khoảng một đến hai tuổi, ngón cái lại cong lên, các ngón khác xoè ra. Đó là bình thường với em bé, vì đường dẫn từ não xuống tuỷ chưa hoàn thiện.
Nếu người lớn có ngón cái cong lên, gọi là dấu Babinski dương tính, theo tên nhà thần kinh học Pháp Joseph Babinski, người mô tả nó năm 1896. Dấu này gợi ý đường dẫn vận động từ não xuống bị tổn thương, và bác sĩ sẽ tìm hiểu tiếp.
Phản xạ đồng tử: soi đèn để xem gì
Đồng tử là lỗ tròn màu đen giữa lòng đen. Gặp ánh sáng mạnh, nó co nhỏ lại để bớt sáng lọt vào; trong tối, nó nở to để thu nhiều ánh sáng hơn. Khi bác sĩ chiếu đèn pin vào một mắt, họ xem hai việc:
- Phản xạ trực tiếp: đồng tử của mắt được chiếu đèn co lại.
- Phản xạ đồng cảm: đồng tử của mắt bên kia cũng co lại, dù không bị chiếu.
Chuyện mắt bên kia cũng co là chìa khoá. Tín hiệu ánh sáng từ một mắt đi theo dây thần kinh thị giác về vùng trung não, ở đó được chia cho cả hai bên, rồi theo dây thần kinh số III (dây vận nhãn) ra cơ co đồng tử của cả hai mắt. Nhờ vậy bác sĩ phân biệt được: mắt không co vì mắt đó "không nhận được" ánh sáng (vấn đề ở đường vào) hay vì "nhận được mà không co được" (vấn đề ở đường ra).
Phản xạ đồng tử chậm hơn phản xạ gối. Đồng tử bắt đầu co sau chừng hai phần mười giây và cần thêm một lúc mới co hết. Cơ co đồng tử là cơ trơn, do hệ thần kinh tự chủ điều khiển, vốn chậm hơn cơ vân ở chân tay.
Phép thử đèn đung đưa
Bác sĩ có thể chiếu đèn qua lại giữa hai mắt, mỗi bên vài giây. Bình thường đồng tử hai bên giữ nguyên độ co. Nếu khi đèn chuyển sang một mắt mà đồng tử mắt đó lại nở ra, đó là dấu hiệu đường dẫn thị giác bên đó yếu hơn bên kia. Đây là một trong những phép thử nhanh nhất để phát hiện tổn thương dây thần kinh thị giác.
Vì sao phòng cấp cứu luôn soi đồng tử
Ở người bất tỉnh hay bị chấn thương đầu, phản xạ đồng tử là một chỉ dấu quan trọng về thân não. Hai đồng tử không đều nhau, hoặc một bên nở to không co khi chiếu đèn, có thể là dấu hiệu cần xử trí khẩn. Đó là lý do nhân viên y tế cứ vài giờ lại soi đèn vào mắt bệnh nhân nằm theo dõi.
Đồng tử cũng thay đổi vì nhiều lý do vô hại: một số thuốc nhỏ mắt, thuốc chữa bệnh, cảm xúc mạnh, hay đơn giản là một số người sinh ra đã có hai đồng tử chênh nhau một chút. Chỉ bác sĩ mới đánh giá được trong bối cảnh cụ thể.
Góc nhìn hôm nay: tự quan sát, biết khi nào đi khám
Bạn có thể tự thấy phản xạ đồng tử bằng một tấm gương. Đứng trong phòng hơi tối một phút, nhìn kỹ đồng tử trong gương, rồi bật đèn sáng. Đồng tử co rõ. Che một mắt bằng lòng bàn tay vài giây rồi bỏ tay ra, bạn sẽ thấy đồng tử mắt đó co lại khi ánh sáng trở lại.
Nên đi khám khi:
- Thấy hai đồng tử chênh nhau rõ mà trước đây không có, nhất là kèm đau đầu, sụp mi, nhìn đôi.
- Tê bì, yếu chân tay, đi đứng loạng choạng xuất hiện mới.
- Đau lưng lan xuống chân kèm tê hoặc yếu một bên.
Còn việc tự gõ gối ở nhà chỉ nên coi là để hiểu cơ thể, không phải để tự chẩn đoán. Gõ sai chỗ, người căng cơ hay đang lo lắng đều làm kết quả khác đi.
Câu hỏi thường gặp
Bác sĩ gõ đầu gối để làm gì?
Để kiểm tra phản xạ gân bánh chè, qua đó biết dây thần kinh và đoạn tuỷ sống thắt lưng có làm việc bình thường không. Bác sĩ so độ mạnh và sự cân đối giữa hai chân để tìm dấu hiệu tổn thương thần kinh.
Gõ đầu gối không thấy đá chân có sao không?
Nhiều người khoẻ mạnh có phản xạ yếu khi thả lỏng hoặc khi gõ chưa đúng chỗ. Bác sĩ thường cho móc hai tay kéo mạnh để phản xạ hiện rõ. Chỉ đáng lưu ý khi mất phản xạ kèm tê, yếu cơ hoặc chênh lệch giữa hai bên.
Phản xạ đồng tử là gì?
Là việc đồng tử tự co lại khi gặp ánh sáng mạnh. Chiếu đèn vào một mắt thì cả hai đồng tử cùng co, nhờ tín hiệu được chia sang hai bên ở trung não.
Vì sao chiếu đèn một mắt mà mắt kia cũng co đồng tử?
Tín hiệu ánh sáng từ một mắt về trung não rồi được gửi tới cơ co đồng tử của cả hai mắt. Đó gọi là phản xạ đồng cảm, giúp bác sĩ phân biệt tổn thương ở đường nhận ánh sáng hay ở đường điều khiển đồng tử.
Dấu Babinski là gì?
Khi vạch nhẹ lòng bàn chân, người lớn bình thường co ngón chân xuống. Nếu ngón cái cong lên thì gọi là dấu Babinski, gợi ý tổn thương đường vận động từ não xuống tuỷ. Ở trẻ dưới một đến hai tuổi, ngón cái cong lên là bình thường.
