Mùi hương gợi ký ức ùa về tức thì: hiệu ứng Proust là gì

Hiệu ứng Proust là hiện tượng một mùi hương bất chợt làm ký ức cũ ùa về, sống động và nhiều cảm xúc, thường là ký ức thời thơ ấu. Tên gọi lấy từ đoạn bánh madeleine nhúng trà trong tiểu thuyết của Marcel Proust xuất bản năm 1913. Khoa học giải thích một phần bằng giải phẫu: đường khứu giác đi rất gần các vùng não xử lý cảm xúc và ký ức, không phải đi vòng qua đồi thị như các giác quan khác. Nghiên cứu cho thấy ký ức do mùi gợi lên thường giàu cảm xúc hơn và xưa hơn, nhưng không chính xác hơn ký ức gợi bằng hình hay chữ.

Chiếc bánh madeleine

Năm 1913, Marcel Proust xuất bản Du côté de chez Swann (Bên phía nhà Swann), tập đầu trong bộ tiểu thuyết À la recherche du temps perdu (Đi tìm thời gian đã mất). Trong một đoạn nổi tiếng, người kể chuyện nhúng một mẩu bánh madeleine vào tách trà, đưa lên miệng, và lập tức một niềm vui khó tả tràn ngập. Anh cố tìm hiểu cảm giác ấy từ đâu ra, và rồi ký ức trở về: những sáng Chủ nhật ở Combray thời thơ ấu, khi bà cô cho anh mẩu madeleine nhúng trà hoa đoạn. Cả thị trấn, ngôi nhà, khu vườn hiện ra từ tách trà ấy.

Đáng chú ý là trong truyện, ký ức không đến ngay. Người kể phải nhấp mấy lần, phải cố gắng, rồi nó mới bật ra. Và trong đoạn văn, mùi và vị đi cùng nhau. Khoa học về sau tách riêng phần mùi, vì phần lớn cái ta gọi là "vị" của đồ ăn thực ra là mùi đi lên mũi từ phía sau họng.

Đường đi đặc biệt của mùi trong não

Với thị giác, thính giác, xúc giác, tín hiệu đi qua đồi thị, một trạm trung chuyển ở giữa não, rồi mới tới vỏ não. Khứu giác thì khác. Tín hiệu từ các tế bào khứu giác trong mũi đi lên hành khứu giác, rồi đi thẳng tới vỏ khứu giác nguyên thuỷ, đồng thời nối rất gần với:

• Hạch hạnh nhân: trung tâm xử lý cảm xúc, nhất là sợ hãi và những gì "quan trọng với ta".
• Vỏ não nội khứu và hồi hải mã: những vùng then chốt trong việc ghi và gợi ký ức về sự kiện.

Mùi không phải đi đường vòng qua đồi thị trước khi chạm tới các vùng cảm xúc và ký ức. Nhiều nhà khoa học cho rằng chính điều này khiến mùi gợi cảm xúc mạnh và trực tiếp đến vậy. Đây là một giả thuyết hợp lý về cấu trúc, dù cơ chế đầy đủ còn được nghiên cứu.

Khoa học đã kiểm chứng được gì

Nhà tâm lý học Rachel Herz là một trong những người nghiên cứu hiện tượng này kỹ nhất. Trong các thí nghiệm của bà và cộng sự từ cuối thập niên 1990 tới đầu những năm 2000, người tham gia được gợi nhớ cùng một sự kiện bằng mùi (chẳng hạn ngửi mùi bút sáp màu), bằng hình ảnh (xem ảnh hộp bút sáp) hoặc bằng chữ. Kết quả:

• Ký ức gợi bằng mùi được đánh giá là nhiều cảm xúc hơn, có cảm giác "được đưa về lại quá khứ" mạnh hơn.
• Nhưng chúng không chi tiết hơn hay chính xác hơn ký ức gợi bằng cách khác.
• Một nghiên cứu chụp não năm 2004 của Herz và cộng sự cho thấy khi người tham gia ngửi một mùi gắn với ký ức riêng của họ, hạch hạnh nhân hoạt động mạnh hơn so với khi nhìn một hình ảnh cùng ý nghĩa.

Nghiên cứu của Johan Willander và Maria Larsson ở Thuỵ Điển năm 2006 thêm một chi tiết: ký ức do mùi gợi lên ở người lớn tuổi thường rơi vào khoảng mười năm đầu đời, sớm hơn ký ức do chữ gợi lên, vốn hay rơi vào tuổi thanh niên. Người ta cũng hay mô tả ký ức do mùi là lần đầu tiên nghĩ lại về chuyện ấy sau nhiều năm.

Tức thì hay chậm: một nghịch lý nhỏ

Nói về phản ứng, khứu giác là giác quan chậm. Phân tử mùi phải bay tới mũi, hoà vào lớp nhầy, gắn vào thụ thể, và nhận ra "đây là mùi gì" thường lâu hơn nhiều so với nhận ra một bức ảnh. Nhiều khi ta ngửi thấy một mùi quen mà mãi không gọi được tên, hiện tượng được gọi là "đầu lưỡi của mũi".

Nhưng cảm xúc và ký ức do mùi gợi ra thì như ập tới tức thì, trước cả khi ta kịp gọi tên mùi. Người ta có thể chợt thấy lòng chùng xuống khi đi ngang một góc phố, rồi mới nhận ra đó là mùi hoa sữa của mùa thu năm nào. Cảm xúc đến trước, lời giải thích đến sau.

Những mùi gợi nhớ của người Việt

Không có nghiên cứu nào lập danh sách "mùi ký ức" của người Việt, nhưng chỉ cần hỏi quanh, bạn sẽ nghe lặp đi lặp lại vài cái tên: mùi khói rơm rạ ngày mùa, mùi bếp củi chiều quê, mùi hoa sữa, hoa bưởi, mùi lá chuối hơ lửa gói bánh Tết, mùi giấy sách giáo khoa mới, mùi dầu gió của bà, mùi mưa đầu mùa trên đất khô. Mùi gắn với nơi chốn và con người cụ thể, nên mỗi người có kho riêng.

Mùi mưa trên đất khô có tên riêng trong khoa học: petrichor, do hai nhà khoa học Úc Isabel Bear và Richard Thomas đặt ra năm 1964. Một phần mùi ấy đến từ geosmin, chất do vi khuẩn trong đất tạo ra, mà mũi người nhạy với nó ở nồng độ cực thấp.

Góc nhìn hôm nay: dùng mùi để giữ và gợi ký ức

• Thử nghiệm với chính mình: mở một lọ gia vị lâu không dùng như quế, hồi, nhắm mắt ngửi và để ý ký ức nào hiện ra trước, rồi mới gọi tên mùi.
• Gắn mùi với khoảnh khắc: một số người chủ ý dùng một mùi nước hoa hay tinh dầu riêng cho một chuyến đi, để về sau mùi ấy trở thành "chiếc chìa khoá" mở lại ký ức.
• Với người cao tuổi: mùi món ăn quen, mùi hương quê có thể khơi chuyện, khơi kỷ niệm. Nhiều chương trình chăm sóc người cao tuổi dùng mùi như một cách khơi gợi trò chuyện.
• Đọc thêm: tập đầu bộ tiểu thuyết của Proust đã có bản dịch tiếng Việt; cuốn The Scent of Desire của Rachel Herz là sách phổ biến khoa học dễ đọc về khứu giác.

Nên đi khám nếu khứu giác giảm hoặc mất mà không do cảm cúm, nghẹt mũi, hoặc ngửi thấy mùi lạ (như mùi khét) không có thật. Giảm khứu giác kéo dài có thể liên quan tới nhiều tình trạng cần bác sĩ đánh giá, và nó cũng làm ăn uống kém ngon, dễ bỏ qua mùi khí ga hay thức ăn hỏng.