Khoảnh khắc "à, ra thế": não làm gì khi bừng hiểu một vấn đề

Khoảnh khắc "à, ra thế" là lúc lời giải bật ra đột ngột, trọn vẹn, kèm cảm giác chắc chắn và vui sướng, sau một quãng bế tắc. Các nhà khoa học gọi đó là bừng hiểu (insight). Nghiên cứu năm 2004 của Mark Jung-Beeman, Edward Bowden và cộng sự ghi nhận một đợt tăng hoạt động điện não đột ngột ở thuỳ thái dương bên phải khoảng 0,3 giây trước khi người tham gia báo đã giải được bằng bừng hiểu. Nghĩa là lời giải đã "chín" trong não một khoảnh khắc trước khi ta biết.

Hai cách giải một câu đố

Khi gặp một câu đố, người ta thường giải theo một trong hai cách:

• Phân tích từng bước: thử từng khả năng, loại dần, tiến tới đáp án. Người giải biết mình đang tới gần, có thể nói "mình sắp ra rồi".
• Bừng hiểu: loay hoay mãi không thấy gì, rồi đột nhiên đáp án hiện ra. Người giải thường không kể được mình đã nghĩ ra bằng cách nào.

Nghiên cứu của Janet Metcalfe trong thập niên 1980 cho thấy một khác biệt đẹp: khi giải bằng phân tích, cảm giác "sắp ra rồi" của người giải tăng dần đều. Khi giải bằng bừng hiểu, cảm giác ấy gần như bằng không cho tới ngay trước lúc ra đáp án, rồi vọt lên. Nói cách khác, bừng hiểu thật sự là một bước nhảy đối với ý thức của ta.

Đo khoảnh khắc "à" trong phòng thí nghiệm

Để nghiên cứu một thứ thoáng qua như vậy, các nhà khoa học cần những câu đố ngắn, giải được trong vài giây đến vài chục giây, và có thể giải bằng cả hai cách. Công cụ quen thuộc là câu đố ba từ liên kết, phát triển từ bài kiểm tra liên tưởng xa (Remote Associates Test) của Sarnoff Mednick năm 1962. Người tham gia được cho ba từ, như pine, crab, sauce, và phải tìm một từ ghép được với cả ba (đáp án tiếng Anh: apple, thành pineapple, crab apple, applesauce).

Sau mỗi lần giải được, người tham gia bấm nút cho biết họ ra đáp án bằng bừng hiểu hay bằng phân tích. Rồi các nhà nghiên cứu so sánh hoạt động não giữa hai loại.

Não làm gì trước khi bừng hiểu

Năm 2004, Jung-Beeman, Bowden và cộng sự công bố trên tạp chí PLoS Biology kết quả từ cả chụp cộng hưởng từ chức năng lẫn điện não đồ. Hai phát hiện nổi bật:

1. Vị trí: khi giải bằng bừng hiểu, một vùng ở phần trước hồi thái dương trên bên phải hoạt động mạnh hơn so với khi giải bằng phân tích. Vùng này được cho là liên quan tới việc nối những ý xa nhau, nắm nghĩa rộng và lỏng của từ ngữ.
2. Thời điểm: điện não ghi nhận một đợt sóng gamma (sóng nhanh) bùng lên ở đúng vùng ấy khoảng 0,3 giây trước khi người tham gia bấm nút báo có đáp án bằng bừng hiểu.

Thêm một chi tiết đáng suy ngẫm từ các phân tích sau đó của nhóm John Kounios và Mark Jung-Beeman: ngay trước đợt gamma, có một đợt sóng alpha tăng lên ở vùng thị giác phía sau đầu bên phải. Sóng alpha thường gắn với việc giảm tiếp nhận thông tin từ bên ngoài. Các tác giả diễn giải đây như một lần "nhắm mắt trong đầu": não tạm thời giảm bớt nhiễu từ thị giác để một ý tưởng yếu ớt ở bên trong kịp nổi lên. Ai từng nhắm mắt hay nhìn ra xa xăm khi cố nghĩ có lẽ thấy quen.

Cần nói rõ: đây là kết quả trung bình trên nhiều lượt và nhiều người, với loại câu đố ngắn trong phòng lab. Nó không có nghĩa "bán cầu phải là bán cầu sáng tạo", một cách nói phổ biến nhưng quá đơn giản. Bừng hiểu cần cả hai bán cầu và nhiều vùng não phối hợp.

Cảm giác "à" có đáng tin không

Bừng hiểu đi kèm một cảm giác chắc chắn rất mạnh. Các nghiên cứu cho thấy với câu đố ba từ, đáp án ra bằng bừng hiểu thường đúng hơn đáp án ra bằng phân tích vội, có lẽ vì lời giải chỉ "nổi lên" khi đã đủ chín.

Nhưng cảm giác chắc chắn không bảo đảm đúng. Năm 2017, Amory Danek và Jennifer Wiley công bố nghiên cứu về "bừng hiểu sai": người tham gia xem những màn ảo thuật và đoán cách làm. Nhiều khi họ có cảm giác "à" rõ ràng với một lời giải sai. Bài học: khoảnh khắc "à" là lúc nên kiểm tra lại, không phải lúc ngừng suy nghĩ.

Archimedes và quả táo: chuyện thật hay chuyện kể

Câu chuyện bừng hiểu nổi tiếng nhất là Archimedes nhảy khỏi bồn tắm, chạy ra phố hét "Eureka!" khi nghĩ ra cách kiểm tra chiếc vương miện có pha bạc hay không. Câu chuyện này đến từ nhà kiến trúc La Mã Vitruvius, viết khoảng hai thế kỷ sau khi Archimedes mất, và các nhà sử học coi nó là giai thoại hơn là sử liệu. Chuyện quả táo rơi trúng đầu Newton cũng tương tự: chính Newton về già có kể việc thấy táo rơi gợi ý tưởng về lực hấp dẫn, nhưng chi tiết "rơi trúng đầu" là thêu dệt về sau.

Những giai thoại này che mất một sự thật quan trọng: khoảnh khắc "à" chỉ đến với người đã vật lộn với vấn đề rất lâu trước đó. Archimedes là nhà toán học hàng đầu; Newton đã nghiền ngẫm về chuyển động nhiều năm. Bừng hiểu là khoảnh khắc thu hoạch, không phải khoảnh khắc gieo trồng.

Góc nhìn hôm nay: tạo điều kiện cho khoảnh khắc "à"

Không ai ra lệnh được cho bừng hiểu, nhưng nghiên cứu gợi ý vài điều có ích:

• Vật lộn đủ lâu: hiểu kỹ vấn đề, thử nhiều hướng. Bừng hiểu cần nguyên liệu.
• Rời khỏi vấn đề một lúc: đi dạo, tắm, làm việc nhà. Giai đoạn "ủ" này giúp những lối mòn sai mờ đi, cho ý mới cơ hội nổi lên.
• Ngủ một giấc: năm 2004, Ullrich Wagner và cộng sự công bố trên Nature thí nghiệm cho thấy người được ngủ sau khi làm quen với một bài toán có quy luật ẩn phát hiện ra quy luật ấy nhiều hơn gấp đôi so với người thức.
• Tâm trạng thoải mái: các nghiên cứu của Kounios và Beeman gợi ý tâm trạng tích cực, nhẹ nhõm có liên hệ với khả năng giải bằng bừng hiểu cao hơn.
• Kiểm tra lại: khi "à" đến, ghi ngay lại, rồi soát xem có đúng không.

Muốn đọc thêm, cuốn The Eureka Factor (2015) của John Kounios và Mark Beeman tổng kết các nghiên cứu này bằng giọng dễ đọc.