Một cái chớp mắt bình thường kéo dài khoảng 100–150 mili giây, có khi tới 300–400 ms tuỳ cách đo và loại chớp. Người lớn chớp mắt trung bình khoảng 15–20 lần mỗi phút khi trò chuyện, tức mỗi phút mắt nhắm lại tổng cộng vài giây. Ta không thấy thế giới tối đi vì ngay trước và trong lúc chớp, não chủ động "tắt bớt" xử lý thị giác và lấp chỗ trống bằng hình ảnh vừa thấy.
Một cái chớp mắt diễn ra thế nào
Chớp mắt có hai pha. Pha nhắm do cơ vòng mi co lại, kéo mi trên xuống rất nhanh. Pha mở do cơ nâng mi trên kéo mi lên, chậm hơn pha nhắm. Tổng cộng, từ lúc mi bắt đầu hạ tới lúc mở lại hoàn toàn, phần lớn cái chớp tự nhiên rơi vào khoảng một phần mười tới một phần sáu giây. Con số đo được khác nhau giữa các nghiên cứu vì có cách đo tính từ lúc mi che đồng tử, có cách tính từ lúc mi bắt đầu cử động.
Mỗi lần chớp, mi mắt quét một lớp nước mắt mỏng lên giác mạc, giống cần gạt nước trên kính xe. Lớp nước mắt này gồm ba tầng: nhầy ở dưới bám vào giác mạc, nước ở giữa, và một lớp dầu mỏng trên cùng giữ cho nước không bay hơi nhanh. Chớp mắt vừa làm ẩm, vừa làm sạch bụi, vừa giữ bề mặt giác mạc nhẵn để nhìn rõ.
Ba kiểu chớp mắt
| Kiểu | Khi nào | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Chớp tự phát | Liên tục, không cần nghĩ | Chiếm phần lớn số lần chớp; tần số đổi theo việc đang làm |
| Chớp phản xạ | Khi có vật bay tới, chạm vào giác mạc, ánh sáng chói, tiếng động lớn | Nhanh, mạnh, không kiểm soát được hoàn toàn |
| Chớp chủ ý | Khi ta muốn chớp, nháy mắt ra hiệu | Thường lâu và mạnh hơn chớp tự phát |
Chớp phản xạ khi có vật chạm vào giác mạc gọi là phản xạ giác mạc. Bác sĩ thần kinh đôi khi kiểm tra nó bằng một sợi bông nhỏ, vì nó cho biết dây thần kinh cảm giác vùng mặt (dây V) và dây thần kinh vận động cơ mặt (dây VII) có làm việc không.
Vì sao chớp mắt mà không thấy tối
Nếu cứ mỗi 3–4 giây thế giới lại tối sầm một phần mười giây, ta sẽ sống trong một căn phòng có đèn nhấp nháy. Thế nhưng ta gần như không nhận ra mình chớp mắt. Có ít nhất ba lý do.
Não giảm nhạy ngay trước khi chớp
Các thí nghiệm cho thấy độ nhạy thị giác giảm xuống ngay trước và trong lúc chớp, hiện tượng gọi là ức chế thị giác khi chớp mắt. Năm 1980, Frances Volkmann và cộng sự đã chứng minh điều này bằng một cách khéo léo: chiếu ánh sáng qua vòm miệng vào mắt, để ánh sáng tới võng mạc bất kể mi mắt đóng hay mở. Dù vậy, khả năng thấy sự thay đổi ánh sáng vẫn giảm khi người tham gia chớp mắt. Nghĩa là "tắt bớt" là do não chủ động làm, không chỉ do mi che.
Não lấp chỗ trống
Một nghiên cứu của nhóm Davina Bristow năm 2005 dùng chụp não cho thấy hoạt động ở một số vùng não liên quan tới nhận biết sự thay đổi giảm xuống trong lúc chớp. Não như dán liền hình ảnh trước và sau cái chớp, tạo cảm giác liên tục.
Chớp mắt là chuyện quá quen
Chớp tự phát xảy ra hàng nghìn lần mỗi ngày từ khi ta sinh ra. Não đã học bỏ qua nó, giống như ta không cảm thấy quần áo trên người mình.
Một cơ chế tương tự xảy ra khi mắt đảo nhanh từ điểm này sang điểm khác: trong khoảnh khắc mắt đang quét, ta cũng không thấy hình ảnh nhoè. Não cho phép ta thấy một thế giới ổn định dù mắt luôn chuyển động và nhắm mở liên tục.
Ta chớp mắt khi nào: không phải ngẫu nhiên
Tần số chớp mắt thay đổi rõ theo việc đang làm:
- Khi nói chuyện: chớp nhiều, thường khoảng 15–20 lần mỗi phút hoặc hơn.
- Khi đọc sách, nhìn màn hình: chớp ít hẳn, có nghiên cứu ghi nhận giảm tới một nửa hoặc hơn.
- Khi cần tập trung nhìn, như xâu kim, lái máy móc chính xác: chớp rất ít.
Thời điểm chớp cũng không tuỳ tiện. Năm 2009, Tamami Nakano và cộng sự ở Nhật cho người tham gia xem phim và thấy họ có xu hướng chớp mắt cùng lúc với nhau, đúng ở những khoảnh khắc "ít quan trọng" như cuối cảnh, khi nhân vật chính rời khung hình. Khi đọc, người ta hay chớp ở cuối câu, cuối dòng. Não như biết chọn lúc an toàn để "nghỉ mắt" mà không bỏ lỡ thông tin quan trọng.
Làm phép tính nhỏ: nếu chớp 15 lần mỗi phút, mỗi lần 0,15 giây, thì mỗi phút mắt nhắm khoảng 2,25 giây, tức gần 4% thời gian. Một ngày thức 16 tiếng, mắt nhắm tổng cộng khoảng 36 phút mà ta không hề hay biết.
Nhìn màn hình lâu và khô mắt
Vì chớp mắt giảm khi tập trung nhìn màn hình, nước mắt bay hơi nhiều hơn mà không được bù lại. Nhiều cái chớp cũng là "chớp dở", mi không hạ hết. Kết quả là cảm giác khô, cộm, mỏi mắt, nhìn mờ thoáng qua sau một buổi làm việc dài. Đây là một phần của tình trạng thường được gọi là hội chứng thị giác màn hình.
Mẹo dùng được ngay:
- Quy tắc 20-20-20: cứ khoảng 20 phút, nhìn một vật ở xa chừng 6 mét (20 feet) trong khoảng 20 giây. Đây là lời khuyên phổ biến của các hội nhãn khoa, giúp mắt nghỉ điều tiết và nhắc ta chớp mắt.
- Chớp trọn: thỉnh thoảng chủ ý nhắm hẳn mắt, giữ một giây rồi mở.
- Đặt màn hình thấp hơn tầm mắt một chút: mắt mở ít hơn, bề mặt tiếp xúc không khí nhỏ hơn.
- Tránh gió điều hoà, quạt thổi thẳng vào mặt.
Góc nhìn hôm nay: tự đếm cái chớp mắt
Một thí nghiệm hai người, mất ba phút: một người đếm số lần người kia chớp mắt trong một phút khi đang trò chuyện bình thường. Sau đó, người kia đọc một trang sách hoặc xem điện thoại trong một phút, tiếp tục đếm. Đổi vai. Phần lớn sẽ thấy số lần chớp khi đọc ít hơn khi nói chuyện. Đừng nói trước mục đích, vì biết mình bị đếm thì người ta chớp khác đi.
Nên đi khám mắt nếu khô mắt, cộm, đỏ kéo dài dù đã nghỉ mắt; nếu một bên mắt không nhắm kín được hoặc mi mắt sụp xuống; nếu chớp mắt liên tục không kiểm soát được, hoặc mí mắt giật kéo dài nhiều tuần. Phần lớn giật mi mắt là vô hại, thường liên quan tới mệt mỏi, căng thẳng, cà phê, nhưng kéo dài thì nên để bác sĩ xem.
Câu hỏi thường gặp
Một cái chớp mắt mất bao lâu?
Phần lớn cái chớp mắt tự nhiên kéo dài khoảng 100–150 mili giây, có nghiên cứu ghi nhận tới 300–400 ms tuỳ cách đo và kiểu chớp. Pha nhắm nhanh hơn pha mở.
Mỗi phút con người chớp mắt bao nhiêu lần?
Khi trò chuyện, người lớn thường chớp khoảng 15–20 lần mỗi phút. Khi đọc hoặc nhìn màn hình, con số giảm rõ, có khi chỉ còn một nửa.
Vì sao chớp mắt mà không thấy tối?
Não chủ động giảm độ nhạy thị giác ngay trước và trong lúc chớp, đồng thời nối liền hình ảnh trước và sau cái chớp. Vì vậy ta cảm nhận thế giới liên tục dù mắt nhắm hàng nghìn lần mỗi ngày.
Vì sao nhìn màn hình lâu bị khô mắt?
Khi tập trung nhìn màn hình, ta chớp mắt ít hơn và nhiều cái chớp không khép hết mi, nên nước mắt bay hơi mà không được bù. Nghỉ theo quy tắc 20-20-20 và chủ ý chớp trọn giúp giảm khô mắt.
Mí mắt giật liên tục có sao không?
Phần lớn giật mi mắt là vô hại, thường do mệt mỏi, căng thẳng, thiếu ngủ hoặc uống nhiều cà phê. Nếu kéo dài nhiều tuần, lan ra cơ mặt hoặc kèm sụp mi, nên đi khám.
