Canh, khắc, giờ: người Việt xưa chia ngày đêm như thế nào

Người Việt xưa chia một ngày đêm thành 12 giờ theo 12 con giáp, mỗi giờ dài bằng 2 tiếng đồng hồ ngày nay, bắt đầu từ giờ Tý lúc 23 giờ đến 1 giờ sáng. Riêng ban đêm còn được chia thành 5 canh, canh ba rơi vào khoảng nửa đêm. Chữ "khắc" là đơn vị nhỏ hơn đến từ đồng hồ nước, nhưng trong lời ăn tiếng nói thì nghĩa của nó khá linh hoạt, như trong câu quen thuộc "đêm năm canh, ngày sáu khắc".

Mười hai giờ theo con giáp

Hệ đếm giờ này có gốc từ Trung Hoa và được dùng rộng rãi ở các nước Đông Á, trong đó có Việt Nam. Mỗi giờ mang tên một trong mười hai địa chi. Bảng dưới đây là cách đối chiếu phổ biến nhất hiện nay:

Hai điểm đáng nhớ. Thứ nhất, một "giờ" xưa dài gấp đôi một giờ nay. Thứ hai, ngày xưa bắt đầu từ giờ Tý, tức 23 giờ đêm hôm trước, chứ không phải đúng nửa đêm. Đó là lý do khi xem ngày giờ theo lối cổ, người sinh lúc 23 giờ 30 đôi khi được tính sang ngày hôm sau.

Cũng cần biết rằng giờ xưa dựa vào Mặt Trời tại chỗ, còn giờ đồng hồ ngày nay là giờ múi UTC+7 chung cho cả nước. Giữa trưa thật ở mỗi vùng lệch với 12 giờ trưa trên đồng hồ một chút, nên bảng trên chỉ là cách quy đổi gần đúng.

Năm canh của một đêm

Ban đêm có cách chia riêng thành năm canh, gọi chung là ngũ canh. Cách đối chiếu thường gặp:

• Canh một: khoảng giờ Tuất, 19–21 giờ, khi trời vừa tối.
• Canh hai: khoảng giờ Hợi, 21–23 giờ.
• Canh ba: khoảng giờ Tý, 23–1 giờ, giữa đêm. Vì thế mới có cách nói "nửa đêm canh ba".
• Canh tư: khoảng giờ Sửu, 1–3 giờ.
• Canh năm: khoảng giờ Dần, 3–5 giờ, gần sáng.

Đây là cách quy đổi đơn giản hoá. Trong thực tế lịch pháp xưa, đêm được tính từ lúc trời tối hẳn tới lúc tờ mờ sáng, mà độ dài đêm thay đổi theo mùa, nên độ dài mỗi canh cũng co giãn: đêm đông canh dài, đêm hè canh ngắn. Chi tiết tính toán khác nhau theo từng thời kỳ.

Trống canh, mõ canh

Ở kinh thành và các thành trì xưa, có người chuyên lo đánh trống báo canh suốt đêm. Ở làng quê, người tuần đêm gõ mõ cầm canh. Từ "cầm canh" vì thế còn mang nghĩa gõ đều đặn, từng hồi như để giữ nhịp đêm. Tiếng trống canh, mõ canh đi vào thơ ca như âm thanh của đêm khuya, của nỗi trằn trọc không ngủ.

Khắc: đơn vị đến từ đồng hồ nước

Chữ "khắc" vốn chỉ vạch khắc trên mũi tên nổi của đồng hồ nước (lậu khắc). Trong lịch pháp Trung Hoa cổ, một ngày đêm được chia thành 100 khắc, mỗi khắc khoảng 14,4 phút. Vì 100 không chia đều cho 12 giờ, các nhà lịch pháp phải dùng thêm những đơn vị lẻ, và hệ này được điều chỉnh qua nhiều triều đại. Về sau, thời nhà Thanh, hệ 96 khắc được dùng, mỗi khắc đúng 15 phút, mỗi giờ con giáp có 8 khắc. Đó là lý do trong tiếng Trung hiện đại, "một khắc" nghĩa là 15 phút.

Trong tiếng Việt, "khắc" dùng linh hoạt hơn. Có khi nó là một khoảng ngắn chung chung: "chờ một khắc", "giờ khắc này". Có khi nó là một phần lớn của ban ngày, như trong câu "đêm năm canh, ngày sáu khắc". Theo cách hiểu dân gian phổ biến, ban ngày được chia thành sáu phần, mỗi phần cỡ hai tiếng, đối xứng với năm canh của ban đêm. Đây là cách nói của đời sống, không trùng với hệ 100 khắc của lịch pháp, và không nên quy đổi cứng nhắc ra phút.

Vì sao ngày có 12 giờ, đêm có 5 canh

Con số 12 gắn với hệ thập nhị địa chi, vốn được dùng để đánh số tháng, năm, phương hướng trong lịch pháp phương Đông. Dùng cùng một bộ tên cho giờ giúp mọi thứ khớp vào một hệ thống chung: năm Tý, tháng Tý, giờ Tý. Chia vòng ngày đêm làm 12 phần bằng nhau cũng thuận tiện khi quan sát Mặt Trời và các chòm sao.

Năm canh thì gắn với việc canh gác. Chữ "canh" vốn có nghĩa là thay phiên. Đêm là lúc cần người thức trông thành, trông làng, và chia đêm thành năm phiên giúp người gác đổi ca đều đặn. Ban ngày người ta nhìn được Mặt Trời nên không cần chia phiên chặt chẽ như vậy. Đó là lý do đêm có tên gọi riêng cho từng phần, còn ngày thì thường chỉ gọi theo giờ con giáp.

Ai giữ giờ cho cả nước

Dưới các triều đại phong kiến, việc làm lịch, theo dõi thiên văn và giữ giờ thuộc về một cơ quan chuyên trách. Thời Nguyễn, cơ quan này là Khâm Thiên Giám, phụ trách soạn lịch, xem thiên văn và chọn ngày giờ cho các nghi lễ của triều đình. Lịch do triều đình ban ra được dùng thống nhất trong cả nước.

Từ cuối thế kỷ 19, đồng hồ cơ kiểu phương Tây và cách chia 24 giờ dần phổ biến ở các đô thị. Chữ "giờ" chuyển nghĩa sang giờ 60 phút như ngày nay, còn giờ con giáp lui về đời sống tín ngưỡng, xem ngày, đặt tên giờ sinh.

Dấu vết trong tiếng Việt hôm nay

• "Giờ Tý", "giờ Ngọ": vẫn được dùng khi nói giờ sinh, giờ cúng, giờ khởi công.
• "Canh khuya", "suốt năm canh": chỉ đêm khuya, thức trắng đêm.
• "Nửa đêm canh ba": giữa đêm.
• "Giờ khắc", "khắc khoải": chữ "khắc" còn trong nhiều từ ghép về thời gian và sự chờ đợi.

Thử tự quy đổi

Một bài tập nhỏ để nhớ lâu: lấy giờ sinh của mình theo đồng hồ, cộng thêm 1, chia cho 2, lấy phần nguyên. Kết quả từ 0 đến 11 ứng với thứ tự Tý, Sửu, Dần… Hợi (riêng kết quả 12, tức sinh từ 23 giờ, quay về Tý). Ví dụ sinh lúc 14 giờ: (14 + 1) / 2 = 7,5, phần nguyên là 7, ứng với giờ thứ tám là Mùi, khớp với bảng 13–15 giờ. Làm vài lần, bạn sẽ quy đổi nhẩm được ngay.

Góc nhìn hôm nay

Hệ canh, khắc, giờ con giáp là dấu tích của thời con người sống theo Mặt Trời và tiếng trống làng. Nó không chính xác theo nghĩa hiện đại, nhưng đủ cho nhịp sống nông nghiệp. Muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc các sách về lịch pháp và thiên văn cổ Việt Nam, hoặc ghé Hoàng thành Huế, nơi Khâm Thiên Giám từng hoạt động, để hình dung việc giữ giờ của triều đình xưa.