Cái "bây giờ" mà ta cảm thấy luôn đi sau thế giới thật một chút, thường được ước tính ở mức vài chục tới khoảng một trăm mili giây hoặc hơn, tuỳ giác quan và tình huống. Lý do là tín hiệu cần thời gian để tới não và não còn chờ thêm một quãng ngắn để gom thông tin từ các giác quan cho khớp nhau. Ta không nhận ra độ trễ này vì não "dán nhãn thời gian" lại cho mọi thứ, tạo cảm giác hiện tại liền mạch.
Vì sao không thể sống đúng "bây giờ"
Mỗi cảm giác đến với ta đều đã cũ. Ánh sáng từ chiếc cốc trên bàn tới mắt gần như tức thì, nhưng võng mạc cần vài chục mili giây để đổi nó thành tín hiệu, tín hiệu lại cần thêm thời gian đi lên vỏ não và được xử lý thành "cái cốc". Âm thanh tới tai chậm hơn ánh sáng nhưng tai xử lý nhanh hơn mắt. Cái chạm ở ngón chân phải đi hơn một mét dây thần kinh mới tới não, cái chạm ở môi chỉ đi vài xăng-ti-mét.
Nếu não cứ thấy gì báo nấy, ta sẽ sống trong một thế giới lộn xộn: tiếng vỗ tay của chính mình nghe trước khi thấy hai bàn tay chạm nhau, chạm vào mũi và ngón chân cùng lúc mà cảm giác lệch nhau. Thực tế ta không gặp những chuyện đó. Não đã giải quyết bằng cách chờ một chút rồi sắp xếp lại.
Cửa sổ "cùng lúc"
Các thí nghiệm cho thấy não coi hai sự kiện là cùng lúc nếu chúng cách nhau trong một khoảng nhất định, gọi là cửa sổ đồng thời. Với hình ảnh và âm thanh, cửa sổ này thường rộng cỡ vài chục tới hơn một trăm mili giây, và không đối xứng: ta dễ chấp nhận âm thanh tới muộn hơn hình hơn là âm thanh tới sớm hơn hình. Điều này hợp lý, vì trong tự nhiên âm thanh của một sự kiện ở xa luôn tới sau ánh sáng.
Bạn gặp cửa sổ này mỗi khi xem video bị lệch tiếng. Lệch một chút thì không thấy. Vượt quá ngưỡng, nhất là khi tiếng tới trước khẩu hình, cảm giác khó chịu xuất hiện ngay. Các tổ chức phát thanh truyền hình vì thế đặt ra giới hạn chặt cho độ lệch tiếng và hình, chặt hơn ở chiều tiếng đi trước.
Cửa sổ này còn co giãn được. Các thí nghiệm "thích nghi" cho thấy sau vài phút xem video mà tiếng luôn trễ một khoảng cố định, não dần điều chỉnh, và cảm giác lệch giảm đi. Ở trẻ em và ở một số người cao tuổi, cửa sổ đồng thời rộng hơn.
Não viết lại quá khứ gần
Một trong những phát hiện thú vị nhất là não không chỉ chờ, nó còn sửa lại những gì vừa cảm nhận dựa trên thông tin tới sau. Các nhà nghiên cứu gọi đây là "hậu suy" (postdiction).
Con thỏ trên da
Năm 1972, Frank Geldard và Carl Sherrick mô tả một thí nghiệm: gõ nhanh vài cái ở cổ tay, rồi vài cái ở khuỷu tay. Người tham gia không cảm thấy hai cụm gõ ở hai nơi, mà cảm thấy một chuỗi cú gõ chạy dần dọc cánh tay, như một con thỏ nhỏ nhảy lên, kể cả ở những chỗ giữa không hề bị gõ. Hiện tượng được đặt tên là "con thỏ trên da" (cutaneous rabbit).
Điều đáng suy nghĩ: để "đặt" những cú gõ ảo vào giữa cánh tay, não phải biết cú gõ tiếp theo sẽ ở khuỷu tay. Tức là cảm giác về những cú gõ đầu chỉ được "chốt" sau khi cú gõ sau đã tới. Cái ta cảm thấy là "bây giờ" thực ra được dựng lại từ một khoảng thời gian ngắn, cả trước lẫn sau.
Vật chuyển động và đèn chớp
Khi một chấm sáng chạy ngang màn hình và một đèn chớp loé lên đúng lúc chấm sáng đi ngang qua nó, người xem lại thấy chấm sáng dường như đã vượt lên trước đèn chớp. Năm 2000, David Eagleman và Terrence Sejnowski công bố trên Science lập luận rằng hiện tượng này được giải thích tốt bằng hậu suy: não tính vị trí của chấm sáng tại thời điểm đèn chớp dựa vào cả chuyển động xảy ra sau đèn chớp, trong khoảng chừng 80 ms. Đây vẫn là chủ đề tranh luận, có những cách giải thích khác như não "đoán trước" vị trí của vật chuyển động.
Thí nghiệm Libet và cuộc tranh luận về ý chí
Năm 1983, Benjamin Libet và cộng sự công bố một thí nghiệm nổi tiếng. Người tham gia tự chọn lúc cử động ngón tay và báo lại thời điểm họ cảm thấy "muốn cử động", bằng cách nhìn một chấm quay trên mặt đồng hồ. Điện não cho thấy một sóng tích luỹ, gọi là điện thế sẵn sàng, bắt đầu khoảng vài trăm mili giây trước thời điểm họ báo là đã có ý định.
Nhiều người diễn giải: não "quyết định" trước khi ta biết mình quyết định. Nhưng diễn giải này bị tranh cãi gay gắt suốt mấy chục năm. Năm 2012, Aaron Schurger và cộng sự đưa ra một mô hình cho thấy điện thế sẵn sàng có thể chỉ là kết quả của dao động ngẫu nhiên trong hoạt động não được tích luỹ dần, chứ không nhất thiết là dấu vết của một "quyết định vô thức". Ngoài ra, việc tự báo thời điểm "muốn" bằng cách nhìn đồng hồ cũng có sai số riêng.
Câu trả lời trung thực nhất hiện nay: thí nghiệm Libet cho thấy cảm nhận về thời điểm của chính ý định là một thứ được não dựng lên và có thể lệch so với hoạt động thần kinh. Còn nó nói gì về "ý chí tự do" thì khoa học chưa có kết luận.
Vậy cái "bây giờ" trễ bao nhiêu
Không có một con số duy nhất. Ước lượng phụ thuộc vào việc ta hỏi gì:
| Câu hỏi | Khoảng thời gian liên quan (ước chừng) |
|---|---|
| Tín hiệu thị giác tới vỏ não | khoảng 50–80 ms |
| Cửa sổ não coi hình và tiếng là cùng lúc | vài chục tới hơn 100 ms |
| Khoảng thời gian não dùng để "sửa lại" cảm nhận vật chuyển động | khoảng 80 ms trong thí nghiệm của Eagleman |
| Nhận biết có ý thức một kích thích ngắn | thường được ước tính từ vài trăm ms |
Điều chắc chắn là: ta luôn sống hơi chậm sau thế giới, và não khéo léo che độ trễ ấy đi. Với những tình huống cần phản ứng nhanh, não bù bằng cách dự đoán, chuyện mà các bài về phản xạ trong thể thao bàn kỹ.
Góc nhìn hôm nay: tự cảm nhận độ trễ
- Chạm mũi và ngón chân: nhắm mắt, nhờ người khác chạm cùng lúc vào mũi và mu bàn chân bạn. Phần lớn người vẫn cảm thấy "cùng lúc", dù tín hiệu từ chân tới não muộn hơn vài chục mili giây. Đó là não đã bù.
- Video lệch tiếng: nhiều trình phát video cho chỉnh độ trễ âm thanh. Thử lệch dần từng nấc và để ý lúc bạn bắt đầu thấy khẩu hình không khớp, rồi thử ở chiều ngược lại. Bạn sẽ thấy mình nhạy hơn khi tiếng tới trước hình.
- Con thỏ trên da: nhờ một người gõ đầu bút thật nhanh hai cái ở cổ tay rồi một cái ở gần khuỷu tay bạn khi bạn nhắm mắt. Hiệu ứng không phải ai cũng cảm thấy rõ với cách làm thủ công này, nhưng đáng thử.
Câu hỏi thường gặp
Con người cảm nhận hiện tại trễ bao nhiêu?
Không có một con số duy nhất. Tín hiệu thị giác cần khoảng 50–80 ms để tới vỏ não, và não còn gom thông tin trong một khoảng vài chục tới hơn một trăm mili giây để sắp xếp các giác quan cho khớp. Ta cảm nhận thế giới hơi trễ so với thực tế.
Vì sao chạm vào chân và mũi cùng lúc lại thấy cùng lúc?
Dù tín hiệu từ chân phải đi xa hơn và tới não muộn hơn, não chờ một chút và gắn lại thời điểm cho các cảm giác, tạo ra cảm nhận đồng thời. Đây là cách não che độ trễ của chính nó.
Thí nghiệm Libet là gì?
Năm 1983, Benjamin Libet ghi nhận sóng điện não "điện thế sẵn sàng" bắt đầu trước thời điểm người tham gia báo là đã có ý định cử động. Cách diễn giải là não quyết định trước khi ta biết vẫn bị tranh cãi, và các nghiên cứu sau như của Schurger năm 2012 đưa ra cách giải thích khác.
Hiệu ứng con thỏ trên da là gì?
Là hiện tượng khi gõ nhanh vài cái ở cổ tay rồi ở khuỷu tay, người ta cảm thấy cú gõ chạy dọc cánh tay, kể cả chỗ không bị gõ. Nó cho thấy não dựng lại cảm nhận dựa trên cả thông tin tới sau.
Vì sao xem video lệch tiếng thấy khó chịu?
Não chỉ coi hình và tiếng là cùng lúc trong một cửa sổ nhất định. Khi độ lệch vượt quá ngưỡng, đặc biệt khi tiếng tới trước khẩu hình, ta nhận ra ngay vì điều đó hiếm khi xảy ra trong tự nhiên.
