Ảnh đích (photo finish) là gì và phân định người về nhất thế nào

Ảnh đích (photo finish) không phải một tấm ảnh chụp một khoảnh khắc, mà là một dải ghép từ hàng nghìn lát cắt rất mỏng của chính vạch đích, chụp liên tiếp theo thời gian. Trục ngang của ảnh là thời gian, không phải không gian. Nhờ vậy giám khảo chỉ cần kéo một đường dọc tới thân người, đầu ngựa hay bánh xe là đọc ngay thời điểm vật ấy chạm vạch, phân định được thứ hạng cả khi mắt thường thấy về cùng lúc.

Vì sao không dùng ảnh chụp bình thường

Hãy tưởng tượng chụp một tấm ảnh thường đúng lúc người đầu tiên chạm vạch. Tấm ảnh ấy chỉ cho biết người thứ nhất. Người thứ hai, thứ ba lúc đó còn cách vạch vài chục centimet, và ta không biết họ chạm vạch lúc nào. Muốn biết, phải chụp thêm thật nhiều ảnh, liên tục, và hy vọng một tấm rơi đúng khoảnh khắc từng người chạm vạch.

Ảnh đích giải bài toán này theo cách thông minh hơn: thay vì chụp cả khung cảnh, máy chỉ "nhìn" vào một đường thẳng đứng rất mảnh trùng với vạch đích, và ghi lại đường ấy liên tục. Mọi thứ đi qua vạch sẽ lần lượt được ghi lên.

Máy ảnh khe: chụp một đường, không chụp một khung

Máy ảnh đích đặt ở cao trên khán đài, thẳng hàng với vạch đích. Bên trong, cảm biến chỉ là một cột điểm ảnh rất hẹp, giống như nhìn qua một khe cửa mỏng. Mỗi lần đọc, máy ghi được một lát dọc của vạch đích. Máy đọc hàng nghìn đến hàng chục nghìn lát mỗi giây, rồi xếp các lát cạnh nhau theo thứ tự thời gian.

Đọc một tấm ảnh đích

Lần đầu nhìn ảnh đích, nhiều người thấy kỳ quặc. Vài điểm cần biết để đọc đúng:

• Nền thành sọc ngang. Khán đài, đường chạy phía xa không di chuyển, nên lát nào cũng giống lát nào, xếp cạnh nhau thành những vệt ngang dài.
• Ai về trước hiện ra trước. Vì trục ngang là thời gian, người chạm vạch sớm nằm gần phía đầu thang thời gian, người về sau nằm xa dần. Thang thời gian thường chạy dọc mép dưới ảnh.
• Hình dạng người bị biến đổi. Bộ phận nào đi qua vạch chậm sẽ bị kéo dài, bộ phận đi nhanh như bàn tay vung bị co ngắn. Chân đang tiếp đất, đứng yên trên vạch, có thể bị kéo dài kỳ lạ.
• Không có "trước" và "sau" theo nghĩa không gian. Hai người ở hai làn khác nhau mà cùng một cột dọc trên ảnh nghĩa là chạm vạch cùng lúc, bất kể họ trông xa gần thế nào.

Giám khảo dùng phần mềm kéo một đường dọc tới đúng điểm quy định trên cơ thể vận động viên, phần mềm đọc ra thời gian tương ứng trên thang.

Chạm vạch bằng gì: thân, mũi hay bánh xe

Mỗi môn quy định "phần nào" được tính là về đích:

• Điền kinh: tính khi thân mình (phần thân, không tính đầu, cổ, tay, chân) chạm mặt phẳng thẳng đứng đi qua mép gần của vạch đích. Đó là lý do vận động viên rướn ngực lao về đích: đầu hay tay vươn ra không có tác dụng.
• Đua ngựa: tính theo mũi ngựa.
• Đua xe đạp: tính theo mép trước của lốp bánh trước.

Bơi lội là ngoại lệ: vạch đích là thành bể, nên dùng tấm chạm điện tử thay cho máy ảnh khe. Camera chỉ dùng để đối chiếu khi có khiếu nại.

Đôi nét lịch sử

Đua ngựa là nơi ảnh đích phát triển sớm và phổ biến, vì những cú về đích sát nút xảy ra thường xuyên và liên quan tới tiền cược. Từ thập niên 1930–1940, máy ảnh ghi về đích dùng phim dần trở thành tiêu chuẩn ở các trường đua lớn. Phim chạy liên tục qua khe hẹp với tốc độ khớp với tốc độ ngựa, nên ra đúng kiểu ảnh dải thời gian kể trên.

Điền kinh cũng dùng camera ghi hình về đích ở Thế vận hội từ khá sớm, và về sau kết hợp với hệ thống bấm giờ tự động nối với súng xuất phát. Ngày nay máy ảnh đích là kỹ thuật số hoàn toàn, kết quả hiện ra chỉ vài giây sau khi người cuối cùng qua vạch.

Ảnh đích và đồng hồ làm việc cùng nhau

Ảnh đích không đứng một mình. Ở các giải lớn, máy ảnh đích chạy chung một đồng hồ với hệ thống bấm giờ của cuộc thi, và gắn thang thời gian của đồng hồ ấy lên từng lát ảnh. Vì vậy ảnh đích vừa cho biết thứ tự về đích, vừa cho biết thời gian của từng người, kể cả người về cuối.

Điều này cũng có nghĩa là thứ tự và thời gian luôn khớp với nhau. Không thể có chuyện người về nhì có thời gian nhanh hơn người về nhất, vì cả hai đều được đọc trên cùng một thang. Khi hai người trùng nhau trên ảnh tới mức không tách được, đó là một ca hoà thật sự, và luật của từng môn sẽ quyết định cách xử lý.

Những nguồn sai số còn lại

Ảnh đích rất chính xác nhưng không phải tuyệt đối:

1. Căn khe với vạch: máy phải thẳng hàng tuyệt đối với vạch đích; lệch một chút sẽ làm làn xa và làn gần chạm "vạch" khác nhau. Trước mỗi buổi thi, kỹ thuật viên căn chỉnh và kiểm tra.
2. Che khuất: người ở làn gần máy có thể che người làn xa. Vì vậy các giải lớn đặt máy ở cả hai bên đường chạy.
3. Đọc điểm thân: xác định đâu là mép thân trên ảnh đôi khi cần giám khảo phán đoán, nhất là khi tay vung che ngực.

Thử tại nhà: tự tạo ảnh khe bằng điện thoại

Chế độ chụp toàn cảnh trên điện thoại hoạt động gần giống máy ảnh khe: nó ghép nhiều dải hẹp theo thời gian. Bạn có thể tạo hiệu ứng "ảnh đích" như sau:

1. Đặt điện thoại cố định (tựa vào chồng sách là được), bật chế độ toàn cảnh.
2. Bấm chụp rồi không xoay máy; thay vào đó nhờ một người đi ngang trước ống kính trong lúc máy đang ghi.
3. Kết quả thường là hình người bị kéo dài, co ngắn hay nhân bản kỳ lạ, nền thì thành vệt. Đó chính là hiện tượng bạn thấy trên ảnh đích.

Không phải điện thoại nào cũng cho ra hiệu ứng giống nhau, nhưng thử vài lần sẽ hiểu ngay vì sao ảnh đích trông "méo".

Góc nhìn hôm nay

Ảnh đích là một ý tưởng đẹp: muốn biết khi nào mọi thứ đi qua một chỗ, hãy chỉ nhìn đúng chỗ đó và ghi lại theo thời gian. Ý tưởng ấy còn được dùng trong máy quét mã vạch, máy scan tài liệu, vệ tinh chụp ảnh mặt đất theo từng dải. Lần tới xem một pha về đích sát nút, hãy nhớ rằng bức ảnh hiện lên màn hình không phải một khoảnh khắc mà là cả một quãng thời gian được trải phẳng.